Bạch cầu cấp

Tổng quan

Tủy xương là nơi sản xuất toàn bộ tế bào máu: hồng cầu mang oxy, bạch cầu chống nhiễm trùng, tiểu cầu cầm máu. Trong bạch cầu cấp, một dòng tế bào non ác tính nhân lên rất nhanh trong tủy và lấn át chỗ của cả ba dòng tế bào bình thường.

Hiểu cơ chế đó là hiểu toàn bộ bệnh cảnh, vì ba nhóm triệu chứng xuất hiện gần như đồng thời. Thiếu hồng cầu gây da xanh, mệt mỏi, khó thở khi gắng sức. Thiếu bạch cầu lành gây sốt và nhiễm trùng tái diễn, dai dẳng dù đã dùng thuốc. Thiếu tiểu cầu gây bầm tím, chấm xuất huyết, chảy máu chân răng, chảy máu cam.

Điểm phân biệt quan trọng nhất là tốc độ. Bạch cầu cấp diễn tiến trong vài tuần chứ không phải vài tháng hay vài năm. Một người đang khỏe mạnh bỗng xanh xao rõ rệt, sốt kéo dài, bầm tím nhiều lên và mệt tăng dần trong vòng một tháng — đó là kiểu diễn tiến cần được xét nghiệm máu ngay, không phải theo dõi thêm.

Cần nói rõ một hiểu lầm rất phổ biến khi người bệnh tự đọc kết quả xét nghiệm: chỉ số bạch cầu cao trên công thức máu không có nghĩa là mắc bệnh bạch cầu. Nhiễm trùng thông thường, viêm, thậm chí một số thuốc đều làm bạch cầu tăng, và đó là phản ứng bình thường của cơ thể. Điều bác sĩ quan tâm không phải riêng con số ấy mà là toàn cảnh: cả ba dòng tế bào cùng bất thường, và đặc biệt là sự xuất hiện của tế bào non trên tiêu bản máu.

Một điểm cần được nói rõ để không đọc bài này trong nỗi sợ: đây là bệnh có phác đồ điều trị, và bạch cầu cấp dòng lympho ở trẻ em là một trong những bệnh ung thư đáp ứng điều trị tốt nhất hiện nay. Việc chẩn đoán sớm ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả.

Các biểu hiện thường gặp

• Mệt mỏi tăng nhanh, da xanh, niêm mạc nhợt
• Sốt kéo dài hoặc tái đi tái lại không rõ ổ nhiễm trùng
• Bầm tím, chấm xuất huyết dưới da, chảy máu chân răng
• Sụt cân ngoài ý muốn, chán ăn, vã mồ hôi đêm
• Đau xương và đau khớp, ở trẻ em có thể biểu hiện bằng đi khập khiễng
• Nổi hạch cổ, nách hoặc bẹn, chắc và không đau
• Bụng tức do gan lách to, lợi sưng phì đại

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Sốt cao rét run ở người đang có giảm bạch cầu
• Chảy máu không cầm, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen
• Đau đầu dữ dội, nôn, lơ mơ hoặc co giật
• Khó thở tăng nhanh, tím môi và đầu chi
• Da xanh nhợt nhiều kèm tim đập nhanh và ngất

Lời khuyên

• Đi xét nghiệm công thức máu ngay khi da xanh, sốt kéo dài và bầm tím cùng xuất hiện trong vài tuần, đây là xét nghiệm đơn giản và rẻ
• Không tự mua thuốc bổ máu hay thuốc hạ sốt để cầm cự khi các dấu hiệu trên đi cùng nhau
• Đừng hoảng vì một chỉ số bạch cầu cao đơn lẻ; mang kết quả tới bác sĩ để đọc trong toàn cảnh
• Sốt ở người đang điều trị hóa chất là cấp cứu, cần tới bệnh viện ngay chứ không theo dõi tại nhà
• Giữ vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng và rửa tay thường xuyên trong giai đoạn giảm bạch cầu
• Tránh nơi đông người, người đang ốm, và thực phẩm sống hoặc tái khi bạch cầu đang thấp
• Tránh va đập và thể thao đối kháng khi tiểu cầu thấp
• Tiêm phòng theo đúng tư vấn của bác sĩ điều trị, vì một số vắc xin không phù hợp trong giai đoạn ức chế miễn dịch
• Không dùng thuốc nam, thuốc bắc hay thực phẩm chức năng song song mà chưa hỏi bác sĩ, vì nhiều loại ảnh hưởng tới gan và tương tác với hóa chất
• Giữ đúng lịch tái khám và lịch điều trị, vì phác đồ bệnh này phụ thuộc chặt vào thời điểm

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Cần đi khám ngay, không trì hoãn, khi thiếu máu, sốt kéo dài và xuất huyết dưới da cùng xuất hiện và nặng dần trong vài tuần. Ở trẻ em, đau xương kèm xanh xao và sốt tái diễn là lý do đủ để làm công thức máu.

Bước đầu chỉ là công thức máu kèm soi tiêu bản máu ngoại vi — làm được ở hầu hết cơ sở y tế. Khi có bất thường gợi ý, người bệnh được chuyển chuyên khoa Huyết học để chọc hút và sinh thiết tủy xương, đây là xét nghiệm xác định chẩn đoán. Các xét nghiệm chuyên sâu về dấu ấn miễn dịch và di truyền tế bào được làm tiếp để phân loại thể bệnh, vì phác đồ khác nhau rõ giữa các thể.

Điều trị tiến hành tại chuyên khoa, thường bắt đầu ngay sau chẩn đoán vì bệnh tiến triển nhanh. Gia đình nên hỏi rõ bác sĩ về thể bệnh cụ thể, kế hoạch điều trị và cách xử trí khi sốt tại nhà — đây là ba thông tin thiết thực nhất trong giai đoạn đầu.