Gút

Tổng quan

Gút là bệnh khớp do rối loạn chuyển hóa. Cơ thể tạo ra acid uric như sản phẩm phân giải của nhân purin — chất có trong tế bào của chính cơ thể và trong nhiều loại thực phẩm. Bình thường acid uric hòa tan trong máu và được thận thải ra qua nước tiểu. Khi nồng độ trong máu cao kéo dài, nó kết tinh thành những tinh thể urat sắc nhọn lắng đọng ở khớp.

Cơn gút cấp xảy ra khi hệ miễn dịch phản ứng dữ dội với đám tinh thể đó. Đặc trưng của nó rất riêng: khởi phát đột ngột, thường vào ban đêm hoặc gần sáng, đau tăng rất nhanh tới mức chỉ chạm nhẹ tấm chăn cũng không chịu nổi, khớp sưng đỏ và nóng rõ. Khớp bàn ngón chân cái bị nhiều nhất, sau đó tới cổ chân, gối và khớp bàn tay.

Giữa các cơn, người bệnh thường hoàn toàn bình thường và dễ nghĩ rằng bệnh đã khỏi. Đó là hiểu lầm quan trọng nhất về gút: tinh thể vẫn tiếp tục lắng đọng âm thầm, và nếu không kiểm soát được acid uric lâu dài thì các cơn sẽ dày lên, lan sang nhiều khớp, và có thể hình thành các cục urat dưới da cùng tổn thương ở thận.

Các biểu hiện thường gặp

• Cơn đau khớp khởi phát đột ngột, thường về đêm hoặc gần sáng
• Đau dữ dội tăng nhanh trong vài giờ, đạt đỉnh trong khoảng một ngày
• Khớp sưng, đỏ, nóng, rất đau khi chạm dù chỉ rất nhẹ
• Hay gặp nhất ở khớp bàn ngón chân cái, thường chỉ một khớp trong cơn đầu
• Da vùng khớp căng bóng, có thể bong nhẹ khi cơn lui
• Cơn tự giảm dần sau vài ngày tới hai tuần, rồi hết hẳn giữa các đợt
• Sốt nhẹ trong cơn cấp
• Về sau có thể nổi các cục cứng dưới da ở vành tai, khuỷu tay, quanh khớp

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khớp sưng nóng đỏ kèm sốt cao và rét run
• Nhiều khớp cùng sưng đau dữ dội trong thời gian ngắn
• Không cử động được khớp và đau không giảm chút nào sau vài ngày
• Vùng da quanh khớp có vết loét hoặc chảy dịch
• Đau quặn vùng hông lưng lan xuống bẹn, kèm tiểu ra máu
• Tiểu rất ít hoặc không tiểu, kèm phù
• Cơn khớp xuất hiện ở người đang có bệnh làm suy giảm miễn dịch

Dấu hiệu đầu tiên đáng chú ý riêng: nhiễm trùng khớp có biểu hiện rất giống cơn gút cấp nhưng cần xử trí hoàn toàn khác và gấp hơn nhiều, nên khớp sưng nóng kèm sốt cao không nên tự mặc định là gút.

Lời khuyên

• Trong cơn cấp, để khớp nghỉ hoàn toàn và kê cao chi bị đau; không cố đi lại hay xoa bóp vào khớp đang viêm
• Chườm mát lên khớp khoảng mười lăm phút mỗi lần, vài lần trong ngày; không chườm nóng vì làm sưng đau tăng
• Dùng lồng hoặc khung đỡ chăn để tấm chăn không đè lên khớp khi ngủ
• Uống nhiều nước đều trong ngày, khoảng hai lít nếu không có chống chỉ định, để hỗ trợ thận thải acid uric — việc này vừa giúp trong cơn vừa giảm nguy cơ cơn sau và giảm nguy cơ sỏi thận
• Hạn chế thực phẩm giàu purin: nội tạng động vật, thịt đỏ, hải sản có vỏ, nước dùng hầm xương lâu
• Bỏ hoặc hạn chế tối đa bia và rượu mạnh, vì đây là yếu tố khởi phát cơn rõ rệt nhất và cũng là yếu tố dễ thay đổi nhất
• Tránh đồ uống có đường fructose và nước ngọt có ga
• Ưu tiên rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt và sữa ít béo trong bữa ăn hằng ngày
• Giảm cân từ từ nếu thừa cân; giảm cân quá nhanh bằng nhịn ăn lại có thể kích hoạt cơn
• Ghi nhật ký cơn: thời điểm, khớp nào, đã ăn uống gì trong một tới hai ngày trước, để nhận ra yếu tố khởi phát riêng
• Đi khám định kỳ để theo dõi acid uric máu và chức năng thận ngay cả khi đang không có cơn

Gút là bệnh mạn tính và không chữa dứt điểm bằng một đợt điều trị; những điều trên nhằm giảm số cơn và làm chậm tiến triển. Kiểm soát acid uric lâu dài cần bác sĩ theo dõi, nên chúng không thay thế việc thăm khám. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám ngay trong cơn đầu tiên để được xác định đúng bệnh, vì nhiều tình trạng khớp khác có biểu hiện tương tự và cách xử trí khác nhau. Cũng cần đi khám khi cơn lặp lại từ hai lần trở lên trong năm, khi cơn kéo dài hơn trước, khi bắt đầu có nhiều khớp cùng bị, hoặc khi nổi cục cứng dưới da. Người có bệnh thận, tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu nên đi khám sớm vì các yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp tới nồng độ acid uric.

Chuyên khoa phù hợp là Cơ Xương Khớp. Bác sĩ thường hỏi về đặc điểm khởi phát cơn, tiền sử ăn uống và các bệnh kèm theo, khám khớp, làm xét nghiệm acid uric máu cùng đánh giá chức năng thận; trong một số trường hợp cần lấy dịch khớp để soi tìm tinh thể — đây là cách xác định chắc chắn nhất và cũng giúp phân biệt với nhiễm trùng khớp.