Bệnh Parkinson

Tổng quan

Bệnh Parkinson là bệnh thoái hoá thần kinh, xảy ra khi các tế bào sản xuất dopamine ở một vùng nhỏ trong não chết dần. Dopamine là chất dẫn truyền cần cho việc khởi động và điều phối cử động, nên khi thiếu, mọi động tác trở nên chậm chạp, cứng nhắc và khó khởi phát.

Bốn biểu hiện chính thường được nhắc tới: run khi nghỉ, cứng đơ, chậm vận động và rối loạn thăng bằng tư thế. Trong đó, chậm vận động là dấu hiệu bắt buộc để chẩn đoán, dù run mới là thứ người ngoài dễ thấy nhất.

Điểm phân biệt quan trọng nhất là tính chất của run. Run trong bệnh Parkinson xuất hiện khi tay đang để yên, thường ở một bên trước, kiểu vê viên thuốc giữa ngón cái và ngón trỏ, và giảm hoặc mất đi khi bắt đầu cử động có mục đích. Ngược lại, run vô căn — loại phổ biến hơn nhiều — xuất hiện khi đang làm việc gì đó: rót nước, cầm đũa, đưa cốc lên miệng, và thường ở cả hai tay đối xứng.

Bệnh khởi phát âm thầm và các dấu hiệu sớm nhất thường không liên quan tới vận động: mất khứu giác, táo bón kéo dài, và đặc biệt là rối loạn hành vi trong giấc ngủ — người bệnh nói, la hét, vung tay đấm đá trong lúc mơ. Các dấu hiệu này có thể xuất hiện trước triệu chứng vận động cả chục năm.

Đây là bệnh không chữa khỏi, nhưng điều trị làm cải thiện rất rõ chất lượng sống, và việc uống thuốc đúng giờ ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng vận động trong ngày.

Các biểu hiện thường gặp

• Run một bên tay khi để yên, giảm khi bắt đầu cử động
• Cử động chậm chạp, khó khởi động động tác
• Cứng cơ, cảm giác nặng nề ở tay chân
• Chữ viết nhỏ dần về cuối dòng
• Giảm biểu cảm khuôn mặt, ít chớp mắt
• Giọng nói nhỏ và đều đều, khó nghe
• Đi bước ngắn lê chân, giảm vung tay một bên
• Khó quay người, mất thăng bằng, dễ ngã về phía trước
• Mất khứu giác, táo bón kéo dài, nói và vung tay khi ngủ mơ

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Ngã kèm chấn thương đầu hoặc nghi gãy xương
• Sốt cao kèm cứng cơ toàn thân và lú lẫn
• Khó nuốt, sặc khi ăn uống, ho sau mỗi lần nuốt
• Khó thở hoặc sốt kèm ho có đờm sau đợt sặc
• Ảo giác, hoang tưởng hoặc lú lẫn xuất hiện đột ngột
• Không đi lại được hoặc cứng đơ hoàn toàn sau khi ngừng thuốc
• Triệu chứng xấu đi rất nhanh trong vài ngày

Lời khuyên

• Uống thuốc thật đúng giờ, đặt báo thức nếu cần, vì tác dụng của thuốc theo từng cữ và uống trễ làm khả năng vận động sụt xuống rõ rệt
• Không bao giờ tự ngừng thuốc đột ngột, bởi ngừng đột ngột có thể gây cứng đơ toàn thân kèm sốt, là tình huống cấp cứu
• Uống thuốc cách xa bữa ăn giàu đạm theo hướng dẫn của bác sĩ, vì đạm cạnh tranh hấp thu với thuốc
• Tập thể dục đều đặn hằng ngày, đây là biện pháp có bằng chứng tốt nhất làm chậm suy giảm chức năng — đi bộ, đạp xe, khiêu vũ, thái cực quyền đều phù hợp
• Tập các bài bước dài có chủ đích và đếm nhịp hoặc dùng vạch kẻ trên sàn khi bị đứng khựng không nhấc chân lên được
• Dọn nhà cho an toàn: bỏ thảm trơn, gắn tay vịn, đủ sáng ở lối đi ban đêm, dọn dây điện trên sàn
• Ăn nhiều chất xơ và uống đủ nước để xử lý táo bón, vốn là vấn đề rất thường gặp
• Ăn chậm, cắt nhỏ thức ăn và ngồi thẳng khi ăn; đi khám khi bắt đầu sặc, vì sặc dẫn tới viêm phổi
• Tập nói to và tập nuốt với chuyên viên ngôn ngữ trị liệu khi giọng nhỏ dần
• Nói với bác sĩ về mọi thay đổi tâm trạng, giấc ngủ và ảo giác, vì các vấn đề ngoài vận động ảnh hưởng tới chất lượng sống không kém

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Thần kinh khi thấy run một bên tay lúc để yên, khi cử động chậm dần, khi chữ viết nhỏ lại, khi giảm vung tay khi đi, và khi có rối loạn hành vi trong giấc ngủ. Cần đi khám ngay sau mỗi lần ngã, khi bắt đầu sặc khi ăn, hoặc khi xuất hiện ảo giác.

Chẩn đoán chủ yếu dựa vào khám lâm sàng chứ không dựa vào một xét nghiệm đơn lẻ: bác sĩ đánh giá mức chậm vận động, độ cứng cơ, kiểu run và phản xạ tư thế. Chụp cộng hưởng từ sọ não được làm để loại trừ các nguyên nhân khác gây bệnh cảnh tương tự.

Bác sĩ cũng rà soát toàn bộ thuốc đang dùng, vì một số nhóm thuốc chống nôn và thuốc an thần gây hội chứng giống Parkinson và hồi phục khi ngừng thuốc — đây là chẩn đoán phân biệt quan trọng và dễ bỏ sót. Sau khi bắt đầu điều trị, việc tái khám định kỳ để chỉnh liều theo diễn tiến là phần kéo dài suốt quá trình bệnh.