Bệnh thần kinh ngoại biên

Tổng quan

Thần kinh ngoại biên là mạng lưới dây thần kinh nối não và tuỷ sống với toàn bộ cơ thể. Khi các dây này tổn thương, tín hiệu truyền đi bị sai lệch hoặc mất đi, gây rối loạn cảm giác, vận động và các chức năng tự chủ.

Kiểu phân bố triệu chứng rất đặc trưng và là chìa khoá nhận biết: tổn thương bắt đầu ở các sợi thần kinh dài nhất, tức đầu ngón chân, rồi lan dần lên cẳng chân; khi tới khoảng đầu gối thì các ngón tay bắt đầu bị. Kết quả là vùng mất cảm giác có hình dạng như đang đi tất và đeo găng, đối xứng hai bên. Điều này khác hẳn với chèn ép một rễ thần kinh, vốn gây tê theo một dải chạy dọc chi và chỉ ở một bên.

Nguyên nhân hàng đầu ở nước ta là đái tháo đường, và mức tổn thương liên quan chặt tới mức kiểm soát đường huyết. Các nguyên nhân khác gồm thiếu vitamin B12, uống rượu kéo dài, suy giáp, bệnh thận mạn và một số thuốc.

Điểm nguy hiểm nhất thường bị đánh giá thấp: khi cảm giác đau và nhiệt độ ở bàn chân mất đi, cơ chế báo động tự nhiên biến mất. Người bệnh dẫm phải đinh, đi giày chật gây phồng rộp, hoặc bị bỏng nước nóng mà không hề biết. Vết thương nhỏ đó âm thầm nhiễm khuẩn và trở thành loét bàn chân — biến chứng dẫn tới cắt cụt chi ở người đái tháo đường. Vì vậy lời khuyên trong bài xoay quanh việc thay cảm giác đã mất bằng thói quen nhìn kiểm tra mỗi ngày.

Các biểu hiện thường gặp

• Tê bì, kiến bò hoặc châm chích bắt đầu ở đầu ngón chân
• Cảm giác rát bỏng ở bàn chân, tăng rõ về đêm
• Đau như điện giật hoặc như bị kim châm
• Mất cảm giác theo kiểu đi tất, đeo găng, đối xứng hai bên
• Cảm giác đi trên bông hoặc như có lớp đệm dưới chân
• Chuột rút và yếu cơ ở bàn chân, cẳng chân
• Đi lại loạng choạng, dễ vấp, nhất là trong bóng tối
• Da chân khô, nứt nẻ, móng dày và biến dạng
• Chóng mặt khi đứng dậy, táo bón hoặc rối loạn tiêu hoá khi có tổn thương thần kinh tự chủ

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Vết loét, vết thương hoặc vùng da đổi màu ở bàn chân
• Bàn chân sưng nóng đỏ kèm sốt
• Yếu cơ tăng nhanh trong vài ngày, lan từ chân lên thân
• Khó thở hoặc khó nuốt kèm yếu tay chân
• Bí tiểu hoặc mất tự chủ đại tiểu tiện
• Tê bì đột ngột chỉ ở một bên kèm yếu nửa người
• Ngón chân tím sẫm hoặc lạnh, mất mạch

Lời khuyên

• Nhìn kiểm tra hai bàn chân mỗi ngày, kể cả kẽ ngón và gan chân; dùng gương soi hoặc nhờ người thân nếu khó cúi — đây là việc thay thế cho cảm giác đã mất
• Đi khám ngay với mọi vết thương ở bàn chân dù nhỏ, vì vết nhỏ ở người mất cảm giác là khởi đầu của loét
• Kiểm tra bên trong giày bằng tay trước khi xỏ chân, tìm sỏi, đinh hoặc nếp gấp
• Chọn giày rộng vừa, mũi tròn, đế mềm và không bao giờ đi chân đất, kể cả trong nhà
• Thử nhiệt độ nước tắm bằng khuỷu tay hoặc nhiệt kế, không dùng chân, để tránh bỏng mà không biết
• Không dùng túi chườm nóng, chai nước nóng hay lò sưởi áp sát chân
• Cắt móng chân thẳng ngang, không cắt sát khoé, và không tự cắt chai chân
• Kiểm soát đường huyết chặt chẽ theo mục tiêu bác sĩ đặt ra, vì đây là yếu tố quyết định tốc độ tiến triển
• Bỏ hoàn toàn rượu bia, bởi rượu vừa gây độc trực tiếp cho thần kinh vừa làm thiếu vitamin nhóm B
• Ăn đủ thực phẩm giàu vitamin B12 và đi xét nghiệm nếu ăn chay trường hoặc đang dùng thuốc dạ dày kéo dài
• Dọn nhà đủ sáng, bỏ thảm trơn và gắn tay vịn, vì mất cảm giác ở chân làm tăng rõ nguy cơ ngã

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Thần kinh khi tê bì hoặc rát bỏng bàn chân kéo dài, khi triệu chứng lan dần lên, khi yếu chân hoặc đi loạng choạng. Người mắc đái tháo đường cần được khám bàn chân định kỳ ngay cả khi chưa có triệu chứng gì. Cần đi khám ngay khi có vết loét ở bàn chân hoặc khi yếu cơ tăng nhanh.

Bác sĩ khám cảm giác bằng nhiều loại kích thích khác nhau, đánh giá phản xạ gân xương và sức cơ. Riêng ở bàn chân, test cảm giác bảo vệ bằng sợi đơn cho biết người bệnh còn nhận ra được áp lực đủ để tự bảo vệ hay không — đây là thăm dò đơn giản nhưng dự báo được nguy cơ loét.

Đo dẫn truyền thần kinh và điện cơ xác định mức độ cùng kiểu tổn thương. Xét nghiệm máu tìm nguyên nhân là phần quan trọng không kém: đường huyết, vitamin B12, chức năng tuyến giáp, chức năng thận và các nguyên nhân khác — vì một số nguyên nhân hồi phục được nếu xử lý sớm, trong khi để lâu thì tổn thương thành vĩnh viễn.