Bệnh thận mạn

Tổng quan

Bệnh thận mạn là tình trạng chức năng thận suy giảm kéo dài trên ba tháng. Thận lọc máu, loại bỏ chất thải và nước dư, đồng thời tham gia điều hoà huyết áp, tạo máu và chuyển hoá xương. Khi số đơn vị lọc giảm dần, tất cả các chức năng này đều bị ảnh hưởng.

Đặc điểm nguy hiểm nhất của bệnh là nó im lặng gần như hoàn toàn ở giai đoạn đầu. Thận có dự trữ chức năng rất lớn, nên người bệnh vẫn thấy hoàn toàn bình thường cho tới khi phần lớn chức năng đã mất. Đó là lý do bệnh thường được phát hiện tình cờ qua xét nghiệm, hoặc phát hiện muộn khi đã có biến chứng.

Hai nguyên nhân hàng đầu là đái tháo đường và tăng huyết áp — hai bệnh rất phổ biến và cũng là hai thứ kiểm soát được. Các nguyên nhân khác gồm viêm cầu thận, thận đa nang, sỏi thận gây tắc nghẽn kéo dài, và tổn thương do dùng thuốc.

Điều quan trọng cần hiểu đúng: tổn thương thận đã mất không hồi phục về nguyên trạng, nhưng tốc độ tiến triển thì thay đổi được rất nhiều. Kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết và tránh các thuốc độc với thận có thể kéo dài thời gian trước khi cần lọc máu thêm nhiều năm. Vì vậy phát hiện sớm và tuân thủ theo dõi có giá trị thực tế lớn, dù bệnh không chữa khỏi.

Các biểu hiện thường gặp

• Giai đoạn đầu hoàn toàn không có triệu chứng, chỉ phát hiện qua xét nghiệm
• Mệt mỏi kéo dài, giảm sức bền không giải thích được
• Phù mi mắt buổi sáng và phù hai chân về chiều
• Nước tiểu có nhiều bọt lâu tan
• Tiểu đêm nhiều lần hơn trước
• Chán ăn, buồn nôn, có vị kim loại trong miệng
• Ngứa da kéo dài không kèm phát ban
• Da xanh, chóng mặt do thiếu máu
• Chuột rút về đêm, đặc biệt ở bắp chân

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khó thở tăng dần, không nằm thẳng được
• Phù toàn thân tăng nhanh trong vài ngày
• Tiểu rất ít hoặc không tiểu trong nhiều giờ
• Nôn liên tục, không ăn uống được
• Lơ mơ, lú lẫn, co giật
• Đau ngực hoặc tim đập rất chậm, cảm giác hụt nhịp
• Yếu cơ nhiều kèm tê bì quanh miệng

Lời khuyên

• Kiểm soát huyết áp chặt chẽ theo mục tiêu bác sĩ đặt ra, vì đây là yếu tố ảnh hưởng mạnh nhất tới tốc độ tiến triển
• Kiểm soát đường huyết nghiêm túc nếu mắc đái tháo đường, và đi kiểm tra nước tiểu tìm đạm định kỳ
• Không tự dùng nhóm thuốc giảm đau kháng viêm không steroid, vì nhóm này gây tổn thương thận và là nguyên nhân rất thường gặp làm bệnh xấu đi nhanh
• Hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc, thuốc nam hay thực phẩm chức năng nào, kể cả thứ được quảng cáo là bổ thận
• Ăn nhạt và đo lượng muối trong ngày, vì muối vừa làm tăng huyết áp vừa gây giữ nước
• Ăn đạm ở mức bác sĩ hướng dẫn, không tự kiêng đạm tuỳ tiện vì kiêng quá mức gây suy dinh dưỡng và mất cơ
• Hỏi rõ bác sĩ về lượng nước, kali và phốt pho phù hợp với giai đoạn bệnh của mình, vì các con số này khác nhau theo từng người
• Cân mỗi sáng cùng thời điểm và ghi lại, bởi tăng cân nhanh vài ngày là dấu hiệu ứ dịch chứ không phải béo lên
• Bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia, vì hút thuốc đẩy nhanh tổn thương mạch máu ở thận
• Vận động đều đặn ở mức vừa sức và giữ cân nặng hợp lý
• Đi tái khám và làm xét nghiệm đúng lịch ngay cả khi hoàn toàn khoẻ mạnh, bởi bệnh tiến triển im lặng và chỉ đọc được qua con số

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Thận - Tiết niệu khi xét nghiệm phát hiện creatinin tăng hoặc có đạm trong nước tiểu, khi phù kéo dài, khi nước tiểu nhiều bọt, và khi thiếu máu không rõ nguyên nhân. Người mắc đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc có người thân bị bệnh thận nên đi tầm soát định kỳ ngay cả khi không có triệu chứng gì.

Bác sĩ đánh giá bằng xét nghiệm creatinin máu để ước tính mức lọc cầu thận, xét nghiệm đạm trong nước tiểu và siêu âm thận. Ba thăm dò này cùng nhau xác định giai đoạn bệnh và định hướng tìm nguyên nhân. Việc theo dõi định kỳ quan trọng hơn hầu hết mọi thứ khác ở bệnh này, vì so sánh các con số qua thời gian mới cho biết tốc độ tiến triển. Ở giai đoạn muộn, bác sĩ sẽ bàn trước về các phương án thay thế thận — bàn sớm để chuẩn bị chứ không phải để lo lắng.