Trĩ

Tổng quan

Ở vùng hậu môn trực tràng có sẵn những đám mạch máu nhỏ nằm dưới niêm mạc, đóng vai trò như đệm giúp đóng kín hậu môn. Đây là cấu trúc bình thường mà ai cũng có. Bệnh trĩ xảy ra khi các đám mạch đó giãn ra, sung huyết và sưng lên thành búi, kèm theo tổ chức nâng đỡ bị chùng.

Nguyên nhân trực tiếp gần như luôn là áp lực tăng kéo dài lên vùng này: rặn nhiều do táo bón, ngồi toilet quá lâu, ngồi làm việc liên tục nhiều giờ, mang vác nặng thường xuyên, hoặc giai đoạn thai kỳ và sau sinh. Vì vậy phần lớn biện pháp có ích đều xoay quanh việc giảm áp lực đó chứ không chỉ nhắm vào búi trĩ.

Trĩ được chia theo vị trí so với đường lược trong ống hậu môn. Trĩ nội nằm phía trong, thường biểu hiện bằng chảy máu không đau và có thể sa ra ngoài khi nặng hơn. Trĩ ngoại nằm phía ngoài, có thần kinh cảm giác nên gây đau rõ, đặc biệt khi hình thành cục máu đông. Phân biệt hai nhóm này ảnh hưởng tới cách xử trí nên cần bác sĩ khám trực tiếp.

Các biểu hiện thường gặp

• Chảy máu đỏ tươi khi đi ngoài, thường thấy trên giấy vệ sinh hoặc nhỏ giọt sau phân
• Cảm giác vướng, cộm ở hậu môn, nhất là sau khi đi ngoài
• Sờ thấy khối mềm ở rìa hậu môn
• Búi trĩ sa ra ngoài khi rặn, tự co lên hoặc phải đẩy vào
• Ngứa và ẩm ướt quanh hậu môn
• Đau rát khi đi ngoài và kéo dài một lúc sau đó
• Đau dữ dội đột ngột kèm khối căng cứng, khi có cục máu đông trong búi trĩ
• Cảm giác đi ngoài chưa hết

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Chảy máu nhiều thành tia hoặc không cầm được
• Chảy máu kèm chóng mặt, da tái, tim đập nhanh
• Búi trĩ sa ra không đẩy vào được, sưng tím và đau dữ dội
• Đau nhiều kèm sốt cao và sưng nóng lan quanh hậu môn
• Không đi ngoài và không trung tiện được kèm bụng chướng
• Máu lẫn trong phân màu sẫm hoặc phân đen như bã cà phê
• Chảy máu hậu môn kèm sụt cân và thay đổi thói quen đi ngoài kéo dài

Hai dấu hiệu cuối cần được lưu ý riêng: chảy máu hậu môn rất thường được mặc định là do trĩ, nhưng đó cũng là biểu hiện của các bệnh khác cần loại trừ, đặc biệt ở người trên năm mươi tuổi.

Lời khuyên

• Ngâm vùng hậu môn trong chậu nước ấm khoảng mười tới mười lăm phút, hai tới ba lần mỗi ngày; đây là biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả rõ với cảm giác đau rát
• Chườm mát bên ngoài khi búi trĩ sưng đau cấp tính
• Vệ sinh bằng nước sạch và thấm khô nhẹ nhàng thay vì lau mạnh bằng giấy khô
• Không ngồi toilet quá năm phút và không mang điện thoại vào, vì ngồi lâu rặn nhiều là nguyên nhân trực tiếp làm búi trĩ nặng thêm
• Không nhịn khi đã buồn đi ngoài, vì nhịn làm phân cứng hơn và lần sau phải rặn nhiều hơn
• Ăn đủ chất xơ từ rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và uống đủ nước, để phân mềm và không phải rặn — đây là việc vừa giảm khó chịu lúc này vừa ngăn tái phát về sau
• Đứng dậy đi lại vài phút sau mỗi khoảng một giờ ngồi làm việc
• Vận động đều đặn như đi bộ ba mươi phút mỗi ngày, tránh nâng vật nặng kiểu nín thở rặn
• Giữ cân nặng hợp lý, vì thừa cân làm tăng áp lực lên vùng chậu
• Với phụ nữ mang thai và sau sinh, nằm nghiêng trái khi nghỉ để giảm áp lực lên các tĩnh mạch vùng chậu
• Không tự đẩy mạnh búi trĩ sa vào khi đang sưng đau nhiều

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám ngay lần đầu thấy chảy máu khi đi ngoài, kể cả khi nghĩ chắc chắn là trĩ — mục đích là để bác sĩ xác nhận và loại trừ nguyên nhân khác, chứ không phải vì trĩ nguy hiểm. Cũng nên đi khám khi búi trĩ sa ra thường xuyên, khi đau ảnh hưởng sinh hoạt, khi tình trạng không cải thiện sau vài tuần điều chỉnh thói quen, hoặc khi chảy máu tái đi tái lại. Người trên năm mươi tuổi, người có người thân mắc ung thư đại trực tràng, và người kèm sụt cân hoặc thay đổi thói quen đi ngoài cần đi khám sớm.

Chuyên khoa phù hợp là Tiêu hóa hoặc Ngoại tiêu hóa. Bác sĩ thường hỏi về tính chất chảy máu và mức độ sa búi trĩ, khám trực tiếp vùng hậu môn, và tùy tuổi cùng các dấu hiệu đi kèm có thể chỉ định nội soi để loại trừ tổn thương cao hơn trong đại trực tràng. Việc mô tả rõ máu đỏ tươi hay sẫm, dính trên phân hay nhỏ giọt riêng, giúp định hướng ngay từ đầu.