Bệnh van tim

Tổng quan

Tim có bốn van hoạt động như những cánh cửa một chiều, bảo đảm máu chỉ chảy theo đúng hướng. Bệnh van tim xảy ra khi các van này hỏng theo hai kiểu: hẹp — van mở không hết nên máu qua khó, tim phải gắng sức đẩy; hoặc hở — van đóng không kín nên máu trào ngược lại buồng phía sau, khiến tim phải bơm nhiều hơn lượng thực sự đi ra.

Ở Việt Nam có một nguyên nhân mang tính đặc thù: di chứng thấp tim. Sau các đợt viêm họng do liên cầu không được điều trị đủ ở tuổi nhỏ, phản ứng miễn dịch làm tổn thương van tim, và tổn thương này để lại hậu quả hàng chục năm sau — điển hình là hẹp van hai lá ở người trẻ và trung niên. Các nguyên nhân khác gồm thoái hoá van theo tuổi, van hai lá van động mạch chủ bẩm sinh bất thường, và viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn.

Bệnh tiến triển rất chậm và có thể im lặng trong nhiều năm vì tim bù trừ tốt. Khi triệu chứng xuất hiện — khó thở khi gắng sức, mệt, hồi hộp, phù chân, ngất — thì tim thường đã phải bù trừ rất lâu. Đây là lý do việc phát hiện qua tiếng thổi khi khám định kỳ và theo dõi bằng siêu âm tim có giá trị lớn hơn việc chờ triệu chứng.

Một điểm rất quan trọng với người đã có bệnh van: van tổn thương là nơi vi khuẩn dễ bám vào từ dòng máu. Vì vậy cần báo với nha sĩ và bác sĩ trước mọi thủ thuật để được cân nhắc dự phòng, và mọi ổ nhiễm khuẩn trong miệng phải được xử lý dứt điểm.

Các biểu hiện thường gặp

• Khó thở khi gắng sức, mức chịu đựng giảm dần theo năm tháng
• Mệt mỏi và yếu sức bất thường
• Hồi hộp, tim đập không đều
• Phù hai chân, rõ hơn về chiều
• Ho khan kéo dài, có khi ho ra ít máu ở người hẹp van hai lá
• Đau tức ngực khi gắng sức
• Choáng váng hoặc ngất khi gắng sức
• Khó thở khi nằm, phải kê cao gối
• Phát hiện tiếng thổi khi khám sức khỏe dù chưa có triệu chứng

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Ngất, đặc biệt khi đang gắng sức
• Khó thở dữ dội không nằm được, ho ra bọt hồng
• Đau ngực kéo dài kèm vã mồ hôi
• Sốt kéo dài không rõ nguyên nhân ở người có bệnh van tim
• Méo miệng, yếu một bên tay chân, nói khó
• Một bên chân hoặc tay đột nhiên lạnh, tái và đau dữ dội
• Tim đập rất nhanh liên tục kèm choáng váng

Lời khuyên

• Nói rõ với nha sĩ và mọi bác sĩ về bệnh van tim trước bất kỳ thủ thuật nào, để được cân nhắc dự phòng viêm nội tâm mạc
• Giữ vệ sinh răng miệng thật tốt và khám răng định kỳ, vì miệng là cửa vào phổ biến nhất của vi khuẩn tới van tim
• Đi khám ngay khi sốt kéo dài không rõ nguyên nhân, đừng tự uống kháng sinh vì việc này làm khó chẩn đoán viêm nội tâm mạc
• Điều trị dứt điểm mọi đợt viêm họng, uống đủ liệu trình thay vì dừng khi hết đau
• Tuân thủ đầy đủ lịch tiêm phòng thấp tim nếu đã được bác sĩ chỉ định
• Uống thuốc đều đặn, đặc biệt thuốc chống đông ở người mang van nhân tạo, và không bao giờ tự ngừng
• Đi làm xét nghiệm theo dõi đông máu đúng lịch nếu đang dùng thuốc chống đông cần chỉnh liều
• Ăn nhạt và hạn chế lượng nước theo hướng dẫn khi đã có dấu hiệu suy tim
• Vận động ở mức bác sĩ cho phép, tránh gắng sức nặng và các môn đối kháng
• Phụ nữ có bệnh van tim cần tư vấn trước khi mang thai, vì thai kỳ làm tăng đáng kể gánh nặng cho tim
• Đi siêu âm tim định kỳ theo lịch ngay cả khi không có triệu chứng, bởi thời điểm can thiệp được quyết định dựa trên các chỉ số đo được chứ không dựa vào cảm giác

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Tim mạch khi được phát hiện tiếng thổi ở tim, khi khó thở khi gắng sức tăng dần, khi hồi hộp hoặc phù chân, và khi từng bị thấp tim lúc nhỏ. Cần đi cấp cứu khi ngất, khó thở dữ dội, hoặc khi sốt kéo dài ở người đã biết có bệnh van tim.

Bác sĩ nghe tim để xác định vị trí và tính chất tiếng thổi, kết hợp điện tâm đồ và chụp X quang ngực. Siêu âm tim là thăm dò quyết định: nó xác định van nào tổn thương, hẹp hay hở, mức độ nặng, ảnh hưởng tới kích thước và chức năng buồng tim. Siêu âm qua thực quản được chỉ định khi cần đánh giá chi tiết hơn hoặc khi nghi có sùi trên van.

Việc theo dõi bằng siêu âm định kỳ là phần cốt lõi, vì thời điểm can thiệp được quyết định dựa trên các chỉ số đo được và diễn tiến của chúng, nhiều khi trước cả khi triệu chứng rõ ràng. Bỏ lịch theo dõi là cách bỏ lỡ thời điểm tối ưu để xử lý.