Bốc hỏa và giảm ham muốn

Triệu chứng này là gì

Hormone sinh dục không chỉ liên quan tới sinh sản mà còn tham gia điều hòa nhiệt độ cơ thể, mật độ xương, tâm trạng và giấc ngủ. Khi nồng độ các hormone này giảm dần theo tuổi — ở nữ diễn ra tương đối nhanh quanh tuổi mãn kinh, ở nam chậm và từ tốn hơn nhiều — trung tâm điều nhiệt ở não trở nên nhạy quá mức với những thay đổi rất nhỏ.

Kết quả là cơn bốc hỏa: cảm giác nóng bừng dâng lên từ ngực và cổ lan lên mặt, kéo dài từ vài chục giây tới vài phút, kèm tim đập nhanh và đổ mồ hôi, rồi kết thúc bằng cảm giác ớn lạnh. Cơn xảy ra ban đêm làm ướt áo gối và cắt vụn giấc ngủ, và chính mất ngủ mới là thứ kéo theo mệt mỏi, cáu gắt và giảm tập trung vào hôm sau.

Giảm ham muốn thường đi cùng, nhưng hiếm khi chỉ do hormone. Nó là kết quả cộng lại của thay đổi nội tiết, mất ngủ, căng thẳng, khô rát gây đau khi quan hệ ở nữ, và bệnh mạn tính đang có. Ở nam giới, tuyến vú to lên cũng có thể xuất hiện khi cân bằng hormone đổi.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Bốc hỏa kèm sụt cân nhanh, hồi hộp dữ dội và run tay
• Ra máu âm đạo trở lại sau khi đã mãn kinh trên một năm
• Đổ mồ hôi đêm nhiều kèm sốt kéo dài hoặc nổi hạch không đau
• Tuyến vú ở nam giới to lên nhanh một bên, cứng chắc hoặc có tiết dịch
• Bốc hỏa kèm đau đầu dữ dội mới xuất hiện hoặc thay đổi thị lực
• Tâm trạng đi xuống tới mức có ý nghĩ không muốn sống tiếp

Những nguyên nhân có thể gặp

• Giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh ở nữ, khi nồng độ hormone dao động rồi giảm dần
• Suy giảm hormone sinh dục nam theo tuổi, diễn ra chậm qua nhiều năm
• Cường giáp, gây sợ nóng, đổ mồ hôi, hồi hộp và sụt cân rất giống bốc hỏa
• Tác dụng không mong muốn của một số điều trị dài ngày, kể cả điều trị ung thư
• Sau phẫu thuật cắt buồng trứng hoặc tinh hoàn, khi thay đổi diễn ra đột ngột
• Trầm cảm và rối loạn lo âu, thường biểu hiện sớm bằng giảm ham muốn
• Bệnh mạn tính như đái tháo đường, bệnh tim mạch, bệnh gan hoặc thận
• Rượu bia, thuốc lá và thiếu ngủ kéo dài

Danh sách trên liệt kê ngang hàng và không xếp theo mức phổ biến. Bốc hỏa không mặc nhiên là mãn kinh: cường giáp gây biểu hiện gần như giống hệt và cần được loại trừ bằng xét nghiệm.

Lời khuyên

• Ghi lại nhật ký cơn trong hai tuần: thời điểm, kéo dài bao lâu và điều gì xảy ra ngay trước đó, vì yếu tố khởi phát rất khác nhau giữa từng người
• Mặc nhiều lớp áo mỏng để cởi bớt khi cơn ập đến, thay vì một lớp dày
• Giữ phòng ngủ mát, dùng chăn ga thấm hút, để sẵn một cốc nước mát và quạt nhỏ cạnh giường
• Nhận diện và giảm các yếu tố hay khởi phát cơn: đồ ăn cay, đồ uống nóng, rượu bia, cà phê đặc, phòng nóng bí
• Bỏ thuốc lá, vì hút thuốc làm cơn bốc hỏa nhiều hơn và nặng hơn
• Vận động đều đặn ở mức vừa sức, kết hợp bài tập chịu trọng lực để bảo vệ mật độ xương vốn giảm nhanh trong giai đoạn này
• Tập thở chậm và sâu ngay khi cảm nhận cơn bắt đầu, việc này giúp rút ngắn và làm dịu cơn
• Giữ giờ ngủ đều và xử lý mất ngủ nghiêm túc, vì phần lớn mệt mỏi và cáu gắt đến từ giấc ngủ vụn chứ không từ chính cơn bốc hỏa
• Không tự dùng các sản phẩm nội tiết hay thực phẩm chức năng quảng cáo cân bằng hormone; nhóm này cần chỉ định và theo dõi vì có chống chỉ định thật sự
• Nói chuyện thẳng thắn với bạn đời về thay đổi đang diễn ra, vì hiểu nhầm sự thay đổi này là mất quan tâm là điều rất thường xảy ra
• Đây là giai đoạn sinh lý tự nhiên, không phòng tránh được, nhưng mức độ khó chịu và các hệ quả lâu dài lên xương và tim mạch thì hoàn toàn có thể giảm bớt

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi cơn bốc hỏa làm mất ngủ gần như mỗi đêm hoặc ảnh hưởng tới công việc, khi kèm sụt cân, hồi hộp hay run tay, khi giảm ham muốn đi cùng tâm trạng đi xuống kéo dài, khi có khô rát gây đau lúc quan hệ, và khi các biểu hiện xuất hiện sớm hơn tuổi thường gặp. Ra máu âm đạo sau mãn kinh luôn là lý do đi khám ngay, không có ngoại lệ.

Chuyên khoa phù hợp là Nội tiết - Chuyển hóa, hoặc Sản phụ khoa với phụ nữ trong giai đoạn mãn kinh và Nam khoa với nam giới. Buổi khám thường gồm hỏi kỹ diễn biến và tần suất cơn, xét nghiệm hormone tùy giới và tuổi, chức năng tuyến giáp để loại trừ nguyên nhân giống nhau, cùng đánh giá nguy cơ loãng xương và tim mạch. Nhật ký cơn hai tuần là thứ đáng mang theo nhất, vì nó cho thấy mức độ ảnh hưởng thật sự.