Bóc tách động mạch chủ

Tổng quan

Động mạch chủ là mạch máu lớn nhất cơ thể, đưa máu từ tim đi nuôi toàn thân. Thành của nó có ba lớp. Bóc tách xảy ra khi lớp áo trong bị rách, máu áp lực cao chui qua chỗ rách và tách hai lớp thành mạch ra, tạo một lòng giả chạy dọc theo mạch.

Hậu quả rất nghiêm trọng và xảy ra nhanh: lòng giả có thể chèn ép làm tắc các nhánh nuôi tim, não, thận, ruột và chi; thành mạch còn lại rất mỏng nên có thể vỡ vào khoang màng tim hoặc khoang ngực. Đây là một trong những cấp cứu có tốc độ diễn tiến nhanh nhất trong y học — tỉ lệ tử vong tăng theo từng giờ chậm trễ.

Đặc điểm cơn đau là chìa khoá nhận biết, và điểm phân biệt quan trọng nhất là cơn đau đạt đỉnh ngay từ giây đầu tiên. Người bệnh mô tả cảm giác xé, dao đâm hoặc rách ở ngực, thường lan ra sau lưng giữa hai xương bả vai, và có thể di chuyển dần xuống bụng theo hướng bóc tách. Trong khi đó, cơn đau của nhồi máu cơ tim thường tăng dần trong vài phút và có tính chất đè ép hơn là xé. Phân biệt này có ý nghĩa tức thì vì hướng xử trí của hai bệnh ngược nhau ở một số điểm.

Yếu tố nguy cơ hàng đầu là tăng huyết áp không kiểm soát, chiếm phần lớn các trường hợp. Các yếu tố khác gồm bệnh mô liên kết di truyền như hội chứng Marfan, van động mạch chủ hai lá bẩm sinh, phình động mạch chủ có sẵn, chấn thương ngực mạnh, và dùng chất kích thích gây tăng huyết áp đột ngột.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau ngực hoặc đau lưng dữ dội xuất hiện đột ngột, đạt đỉnh ngay lập tức
• Cảm giác xé, rách hoặc như dao đâm
• Đau lan ra sau lưng giữa hai xương bả vai
• Đau di chuyển dần xuống bụng hoặc xuống chân
• Vã mồ hôi lạnh, da tái, cảm giác sắp chết
• Huyết áp chênh lệch rõ giữa hai tay
• Ngất hoặc gần ngất
• Khó thở hoặc khàn tiếng đột ngột

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau ngực hoặc đau lưng dữ dội đột ngột, đạt đỉnh ngay từ đầu — gọi cấp cứu lập tức
• Đau lan ra sau lưng kèm vã mồ hôi lạnh
• Yếu hoặc liệt một bên tay chân, nói khó, méo miệng
• Một bên tay hoặc chân đột nhiên lạnh, tái, mất mạch
• Đau bụng dữ dội kèm nôn và tụt huyết áp
• Ngất, lơ mơ hoặc mất ý thức
• Khó thở tăng nhanh
• Tiểu rất ít hoặc không tiểu sau cơn đau

Lời khuyên

• Gọi cấp cứu ngay lập tức với cơn đau ngực hoặc lưng dữ dội đột ngột; tuyệt đối không tự lái xe và không nhờ người chở bằng xe máy
• Nằm yên và giữ bình tĩnh trong lúc chờ, không đi lại và không gắng sức
• Không ăn uống gì vì rất có thể cần can thiệp cấp cứu
• Không tự dùng bất kỳ thuốc nào trước khi được khám, kể cả thuốc giảm đau hay thuốc tim mạch của người khác
• Mô tả thật chính xác cho nhân viên y tế rằng cơn đau dữ dội ngay từ giây đầu và lan ra sau lưng, vì chi tiết này định hướng chẩn đoán
• Kiểm soát huyết áp chặt chẽ suốt đời là biện pháp dự phòng quan trọng nhất, vì tăng huyết áp là nguyên nhân của phần lớn ca bệnh
• Uống thuốc huyết áp đều đặn, đo huyết áp tại nhà và ghi lại thành bảng
• Bỏ thuốc lá hoàn toàn và tránh tuyệt đối các chất kích thích gây tăng huyết áp đột ngột
• Tránh nâng vật rất nặng và các bài tập gắng sức nín thở nếu đã biết có phình động mạch chủ
• Người có hội chứng Marfan hoặc bệnh mô liên kết di truyền cần theo dõi đường kính động mạch chủ định kỳ theo lịch
• Báo cho người thân biết nếu trong gia đình có người từng bị bóc tách hoặc phình động mạch chủ, vì họ nên được tầm soát

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Đây là tình huống gọi cấp cứu ngay lập tức, không phải khám theo hẹn và không có ngoại lệ nào. Mọi cơn đau ngực hoặc đau lưng dữ dội xuất hiện đột ngột, đặc biệt ở người tăng huyết áp, đều cần được đưa tới bệnh viện có khả năng can thiệp tim mạch trong thời gian ngắn nhất.

Tại bệnh viện, bác sĩ đo huyết áp ở cả hai tay để tìm dấu hiệu chênh lệch, bắt mạch tứ chi, làm điện tâm đồ và chụp X quang ngực. Chụp cắt lớp vi tính mạch máu là thăm dò xác định, cho thấy vị trí chỗ rách, phạm vi bóc tách và các nhánh bị ảnh hưởng. Siêu âm tim qua thực quản được dùng khi người bệnh không di chuyển được.

Hướng xử trí phụ thuộc vào đoạn động mạch chủ bị bóc tách: tổn thương ở đoạn lên thường cần phẫu thuật cấp cứu, tổn thương ở đoạn xuống có thể được kiểm soát bằng hạ huyết áp tích cực và theo dõi sát. Đây là lý do việc tới đúng cơ sở có đủ năng lực ngay từ đầu quan trọng hơn việc tới cơ sở gần nhất.