Buồn chán và mất hứng thú

Triệu chứng này là gì

Buồn là cảm xúc bình thường và cần thiết. Nó xuất hiện sau mất mát, thất bại hay thất vọng, có mức độ tương xứng với sự việc, và nhạt dần theo thời gian. Người đang buồn vẫn cảm nhận được niềm vui khi có chuyện tốt xảy ra.

Điều cần phân biệt là trạng thái buồn chán kéo dài liên tục nhiều tuần, đi kèm mất hứng thú với hầu hết mọi việc — kể cả những việc trước đây từng thấy vui. Hai biểu hiện này là cốt lõi. Người trong trạng thái đó thường mô tả cảm giác trống rỗng hoặc chai lì hơn là nỗi buồn rõ rệt, và tin tốt cũng không làm tâm trạng khá lên được lâu.

Trạng thái này ảnh hưởng tới cả cơ thể chứ không chỉ tâm trạng: giấc ngủ đảo lộn, ăn uống thay đổi, mệt mỏi dai dẳng, chậm chạp hoặc ngược lại bồn chồn không yên, khó tập trung tới mức công việc đơn giản cũng thấy quá sức. Cần nói rõ: đây là một vấn đề sức khỏe thực sự, không phải sự yếu đuối hay thiếu ý chí. Nó có cơ sở sinh học, và phần lớn người được hỗ trợ đúng đều cải thiện rõ.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Có ý nghĩ làm hại bản thân, hoặc cảm thấy cuộc sống không còn ý nghĩa
• Có ý định hoặc kế hoạch cụ thể để tự làm hại mình
• Đã từng thử tự làm hại bản thân trước đây
• Nghe thấy hoặc nhìn thấy những điều người khác không thấy
• Không ăn uống được, sụt cân nhanh, hoặc gần như không ngủ nhiều ngày liền
• Không còn tự chăm sóc được bản thân trong sinh hoạt hằng ngày
• Có ý nghĩ làm hại người khác
• Buồn chán nặng ở phụ nữ sau sinh, kèm ý nghĩ làm hại con

Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân và tới cơ sở y tế gần nhất. Đây là tình huống cần hỗ trợ ngay, không phải điều nên tự chịu đựng một mình — và nói ra không làm mọi chuyện tệ hơn.

Những nguyên nhân có thể gặp

• Sự kiện mất mát, chia ly, mất việc, hoặc căng thẳng kéo dài
• Rối loạn trầm cảm, có thể xuất hiện cả khi không có sự kiện rõ ràng nào
• Giai đoạn sau sinh, do thay đổi nội tiết cộng với thiếu ngủ và áp lực chăm con
• Giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh
• Suy giáp
• Thiếu máu
• Bệnh mạn tính và đau kéo dài
• Thiếu ngủ kéo dài hoặc ngưng thở khi ngủ
• Uống nhiều rượu bia, hoặc dùng chất kích thích
• Tác dụng không mong muốn của một số điều trị dài ngày
• Thiếu ánh sáng tự nhiên và ít vận động kéo dài

Các nguyên nhân được liệt kê ngang hàng, không theo mức phổ biến. Nhiều trường hợp có nhiều yếu tố cùng góp phần, và một số nguyên nhân cơ thể như bệnh tuyến giáp hay thiếu máu có biểu hiện rất giống nên cần được loại trừ.

Lời khuyên

• Nói với một người tin cậy về những gì đang trải qua thay vì giữ một mình — đây thường là bước khó nhất nhưng cũng thay đổi tình hình nhiều nhất
• Giữ giờ dậy cố định mỗi ngày kể cả khi ngủ kém, vì giờ dậy đều là điểm neo mạnh nhất cho nhịp sinh học
• Ra ngoài trời sáng vào buổi sáng, dù chỉ mười lăm phút
• Vận động nhẹ đều đặn như đi bộ ba mươi phút mỗi ngày — đây là một trong những biện pháp không dùng thuốc có bằng chứng rõ nhất
• Chia việc thành từng bước rất nhỏ và làm một việc mỗi lần; đặt mục tiêu quá lớn trong giai đoạn này thường dẫn tới cảm giác thất bại
• Duy trì làm những việc từng thấy vui ngay cả khi chưa thấy muốn; hứng thú thường quay lại sau hành động chứ không phải trước
• Ăn đủ ba bữa dù không thấy đói, vì bỏ bữa làm tâm trạng và năng lượng xấu thêm
• Không dùng rượu bia để làm dịu cảm giác — nó giúp tạm thời rồi làm tình trạng nặng hơn rõ rệt
• Hạn chế lướt mạng xã hội và tin tức, đặc biệt trước khi ngủ
• Không đưa ra quyết định lớn như nghỉ việc hay chia tay trong giai đoạn đang nặng nhất
• Ghi lại tâm trạng mỗi ngày theo thang từ một tới mười, để thấy được xu hướng thay vì chỉ cảm nhận ngày hôm nay

Trạng thái mức vừa và nặng thường không cải thiện chỉ bằng tự điều chỉnh; với nhóm này trị liệu tâm lý hoặc phối hợp điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ mới tạo ra khác biệt. Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần được hỗ trợ ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi buồn chán và mất hứng thú kéo dài từ hai tuần trở lên gần như mỗi ngày, khi nó ảnh hưởng tới công việc, học tập hoặc các mối quan hệ, khi giấc ngủ và ăn uống thay đổi rõ, hoặc khi bạn thấy mình không còn là mình như trước. Cần đi khám sớm hơn nếu vừa sinh con, nếu đang có bệnh mạn tính, hoặc nếu đang dùng rượu bia để đối phó.

Chuyên khoa phù hợp là Sức khỏe tâm thần hoặc Tâm lý lâm sàng; có thể bắt đầu ở Nội tổng quát để loại trừ các nguyên nhân cơ thể như bệnh tuyến giáp và thiếu máu. Bác sĩ thường hỏi về diễn biến theo thời gian, giấc ngủ, ăn uống, mức ảnh hưởng tới sinh hoạt và các chất đang dùng, rồi cùng bạn bàn hướng xử trí — thường bắt đầu bằng trị liệu tâm lý kết hợp thay đổi lối sống, và cân nhắc thêm điều trị khi mức độ nặng hơn. Đi khám không đồng nghĩa với việc sẽ phải dùng thuốc.