Buồn nôn và nôn

Triệu chứng này là gì

Buồn nôn là cảm giác khó chịu ở vùng thượng vị và cổ họng báo hiệu sắp nôn, còn nôn là động tác tống thức ăn từ dạ dày ra ngoài. Cả hai được điều khiển bởi một trung tâm trong não, nơi nhận tín hiệu từ nhiều nguồn khác nhau: đường tiêu hóa, tai trong, các chất trong máu, và cả từ mùi vị hay hình ảnh gây khó chịu.

Chính vì trung tâm này nhận tín hiệu từ nhiều nơi nên buồn nôn không phải lúc nào cũng do vấn đề ở dạ dày. Say tàu xe bắt nguồn từ tai trong; buồn nôn khi đau đầu dữ dội đến từ hệ thần kinh; buồn nôn trong ba tháng đầu thai kỳ liên quan tới thay đổi nội tiết. Vì vậy các biểu hiện đi kèm quan trọng hơn bản thân việc nôn.

Về mặt xử trí, mối lo lớn nhất khi nôn nhiều không phải là bản thân cơn nôn mà là mất nước và mất muối khoáng, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người cao tuổi. Tình trạng này diễn tiến âm thầm và có thể trở nặng nhanh, nên theo dõi lượng nước uống vào và lượng nước tiểu ra là việc cần làm ngay từ đầu.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Nôn ra máu đỏ tươi, hoặc chất nôn màu nâu sẫm như bã cà phê
• Nôn liên tục không cầm được, không giữ được chút nước nào trong nhiều giờ
• Dấu hiệu mất nước rõ: môi khô, mắt trũng, tiểu rất ít hoặc không tiểu, lơ mơ
• Nôn kèm đau bụng dữ dội, bụng chướng, không trung tiện được
• Nôn vọt thành tia không báo trước, kèm đau đầu dữ dội hoặc nhìn mờ
• Nôn kèm sốt cao và cứng gáy
• Nôn xuất hiện sau chấn thương vùng đầu
• Nôn kèm đau ngực, vã mồ hôi lạnh, khó thở

Những nguyên nhân có thể gặp

• Nhiễm trùng đường tiêu hóa, thường kèm tiêu chảy và đau quặn bụng
• Ngộ độc thực phẩm, khởi phát vài giờ sau bữa ăn nghi ngờ
• Viêm dạ dày, loét dạ dày tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản
• Say tàu xe và các rối loạn ở tai trong gây chóng mặt quay cuồng
• Thai nghén trong ba tháng đầu
• Đau nửa đầu, thường kèm nhạy cảm ánh sáng và tiếng động
• Tác dụng không mong muốn của một số điều trị đang dùng
• Uống nhiều rượu bia
• Tắc nghẽn đường tiêu hóa, kèm bụng chướng và không trung tiện được
• Bệnh lý ở gan mật hoặc tụy
• Tăng áp lực trong sọ, thường kèm đau đầu và nôn vọt

Các nguyên nhân trên được liệt kê ngang hàng, không theo mức phổ biến. Việc xác định nguyên nhân dựa vào các biểu hiện đi kèm và cần thăm khám trực tiếp.

Lời khuyên

• Uống từng ngụm nhỏ nước hoặc dung dịch bù nước và điện giải, cách vài phút một lần, thay vì uống nhiều một lúc — uống dồn thường kích thích nôn tiếp
• Theo dõi lượng nước tiểu trong ngày, vì đây là dấu hiệu mất nước dễ nhận biết nhất tại nhà
• Nghỉ ngơi ở tư thế nửa nằm nửa ngồi, tránh nằm hẳn xuống ngay sau khi nôn
• Chờ khoảng một tới hai giờ sau cơn nôn rồi mới thử ăn lại, bắt đầu bằng thức ăn nhạt và khô như cháo loãng, bánh mì, chuối
• Ăn từng ít một, chia nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì ba bữa lớn
• Tránh đồ dầu mỡ, đồ cay, sữa, cà phê và rượu bia cho tới khi hết hẳn
• Mở cửa cho thoáng và tránh xa mùi thức ăn nồng, vì mùi là yếu tố kích thích nôn rất mạnh
• Ngậm một lát gừng tươi hoặc uống nước ấm pha gừng nếu thấy dễ chịu hơn
• Ăn chín uống sôi, rửa tay trước khi ăn và không để thức ăn ở nhiệt độ phòng quá lâu — đây là cách phòng nguyên nhân thường gặp nhất
• Với người hay say tàu xe: ngồi ghế trước, nhìn ra xa về phía trước, không đọc sách hay dùng điện thoại khi xe đang chạy

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi nôn kéo dài quá một tới hai ngày, khi không giữ được nước uống vào, khi nôn tái đi tái lại nhiều đợt trong vài tuần, hoặc khi kèm sụt cân và đau bụng dai dẳng. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền cần đi khám sớm hơn nhiều so với các mốc trên, vì nhóm này mất nước nhanh và diễn tiến nặng khó nhận biết.

Chuyên khoa phù hợp là Tiêu hóa, hoặc Nhi khoa với trẻ em; nếu nôn đi kèm chóng mặt quay cuồng thì nên khám Tai Mũi Họng, còn nếu đi kèm đau đầu dữ dội thì thuộc Thần kinh. Bác sĩ thường hỏi về thời điểm khởi phát, tính chất chất nôn, mối liên hệ với bữa ăn và các biểu hiện đi kèm, đánh giá mức độ mất nước, rồi khám bụng và cân nhắc xét nghiệm tùy hướng nghi ngờ.