Bướu cổ và nuốt vướng vùng cổ

Triệu chứng này là gì

Tuyến giáp là một tuyến hình cánh bướm nằm ở trước cổ, ngay dưới sụn giáp và ôm quanh khí quản. Bình thường tuyến này mềm và không nhìn thấy được. Khi nó to lên, phần phình có thể quan sát ở tư thế ngửa cổ, và một dấu hiệu đặc trưng là khối di chuyển lên xuống theo nhịp nuốt — vì tuyến giáp gắn với khí quản nên đi theo khí quản khi nuốt. Đây là điểm phân biệt với hạch cổ, vốn không di chuyển theo nhịp nuốt.

Tuyến to lên có thể lan tỏa đều cả hai thùy, hoặc thành một hay nhiều nhân riêng lẻ. Khi đủ lớn, nó chèn vào cấu trúc xung quanh và gây nuốt vướng như có vật cản, nghẹn khi nằm ngửa, ho khan kéo dài, hoặc khàn tiếng.

Điều quan trọng nhất cần hiểu: kích thước không nói lên chức năng. Một tuyến to có thể hoạt động bình thường, có thể hoạt động quá mức, hoặc có thể suy giảm. Ngược lại, tuyến kích thước bình thường vẫn có thể rối loạn chức năng nặng. Vì vậy nhìn hay sờ không thay thế được xét nghiệm máu.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khối vùng cổ to lên nhanh trong vài tuần, cứng chắc và dính, không di chuyển khi nuốt
• Khó thở tăng dần, thở rít hoặc phải ngồi dậy mới thở được
• Khàn tiếng kéo dài quá hai tuần không rõ nguyên nhân
• Nuốt nghẹn tăng dần, từ nghẹn đồ đặc chuyển sang nghẹn cả đồ lỏng
• Hồi hộp dữ dội, sốt, kích động và lú lẫn ở người có bệnh tuyến giáp đã biết
• Nổi hạch cổ cứng, không đau, kèm sụt cân

Những nguyên nhân có thể gặp

• Thiếu i-ốt kéo dài trong khẩu phần, khiến tuyến phải phì đại để bù
• Viêm tuyến giáp tự miễn, thường làm tuyến to đều và dần dẫn tới suy giáp
• Bệnh cường giáp tự miễn, tuyến to lan tỏa kèm hồi hộp, run tay, sụt cân và sợ nóng
• Nhân giáp lành tính, đơn độc hoặc nhiều nhân, rất thường gặp và phần lớn không gây triệu chứng
• Nang giáp chứa dịch, đôi khi to lên đột ngột do chảy máu bên trong
• Viêm tuyến giáp bán cấp sau một đợt nhiễm siêu vi, đặc trưng bởi đau vùng cổ trước
• Thay đổi sinh lý trong thai kỳ hoặc tuổi dậy thì
• Ung thư tuyến giáp, ít gặp hơn nhưng là lý do mọi nhân giáp đều cần được đánh giá
• Khối vùng cổ không xuất phát từ tuyến giáp, như hạch, nang bẩm sinh hoặc khối tuyến nước bọt

Danh sách trên liệt kê ngang hàng và không xếp theo mức phổ biến. Không thể phân biệt nhân lành với nhân cần theo dõi kỹ bằng cách sờ nắn; việc đó cần siêu âm và trong nhiều trường hợp là chọc hút tế bào.

Lời khuyên

• Dùng muối i-ốt trong nấu ăn hằng ngày thay cho muối thường, đây là biện pháp phòng bướu cổ do thiếu i-ốt hiệu quả và rẻ nhất
• Ăn đa dạng, có hải sản và rong biển ở mức vừa phải; không cần và không nên bổ sung i-ốt liều cao tự ý vì thừa i-ốt cũng gây rối loạn
• Không tự đắp lá, bôi hay chườm nóng lên vùng bướu, và không xoa bóp mạnh vùng cổ
• Chụp ảnh vùng cổ ở cùng một tư thế và cùng ánh sáng mỗi tháng để theo dõi kích thước khách quan hơn trí nhớ
• Ghi lại các biểu hiện đi kèm theo hai nhóm đối lập: sợ nóng, hồi hộp, sụt cân, tay run, đi ngoài lỏng ở một bên; và sợ lạnh, mệt, tăng cân, da khô, táo bón ở bên kia
• Nếu hay nghẹn khi nằm, kê cao đầu giường và tránh ăn no sát giờ ngủ
• Chia nhỏ miếng ăn, nhai kỹ và uống từng ngụm nước khi có cảm giác nuốt vướng
• Bỏ thuốc lá, vì hút thuốc làm nặng thêm bệnh lý mắt ở người cường giáp tự miễn
• Giữ giờ ngủ đều và hạn chế cà phê đặc nếu đang hồi hộp, để không làm triệu chứng chồng lên nhau khó đánh giá
• Đi khám lại đúng hẹn theo dõi kể cả khi thấy hoàn toàn bình thường, vì chức năng tuyến giáp thay đổi âm thầm theo thời gian
• Nói rõ với bác sĩ nếu trong nhà có người mắc bệnh tuyến giáp, hoặc nếu từng chiếu xạ vùng cổ khi nhỏ

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi nhìn hoặc sờ thấy khối ở trước cổ, khi cổ áo bỗng thấy chật hơn trước, khi có cảm giác nuốt vướng kéo dài, khi khàn tiếng quá hai tuần, và khi xuất hiện các biểu hiện của rối loạn chức năng tuyến giáp ở một trong hai nhóm đối lập nêu trên. Phát hiện tình cờ một nhân giáp trên siêu âm khi khám sức khỏe cũng là lý do nên khám chuyên khoa, dù không có triệu chứng gì.

Chuyên khoa phù hợp là Nội tiết - Chuyển hóa. Buổi khám thường gồm sờ khám tuyến giáp khi nuốt, xét nghiệm hormone tuyến giáp và siêu âm tuyến giáp; nếu có nhân đủ kích thước hoặc hình ảnh cần làm rõ, bác sĩ sẽ chỉ định chọc hút tế bào bằng kim nhỏ — thủ thuật ngoại trú, làm xong về ngay.