Cận thị

Tổng quan

Ở mắt bình thường, ánh sáng đi qua giác mạc và thuỷ tinh thể rồi hội tụ đúng trên võng mạc. Trong cận thị, ảnh hội tụ trước võng mạc — thường vì trục nhãn cầu dài hơn bình thường. Kết quả là nhìn xa mờ trong khi nhìn gần vẫn rõ.

Bệnh thường khởi phát ở tuổi học đường và tiến triển song song với giai đoạn cơ thể đang lớn, rồi chậm lại và ổn định ở khoảng cuối tuổi đôi mươi. Hai nhóm yếu tố đã được xác định rõ: di truyền — cha mẹ cận thị thì con có nguy cơ cao hơn; và môi trường — nhìn gần kéo dài nhiều giờ mỗi ngày cùng với thiếu thời gian hoạt động ngoài trời.

Yếu tố môi trường đáng chú ý nhất và cũng dễ thay đổi nhất là thời gian ở ngoài trời. Ánh sáng tự nhiên ban ngày có vai trò trong việc điều hoà sự phát triển của nhãn cầu, và tăng thời gian ngoài trời làm chậm rõ rệt tốc độ tiến triển ở trẻ.

Điều cần hiểu đúng: cận thị không chỉ là chuyện phải đeo kính. Khi độ cận cao, nhãn cầu dài ra kéo giãn võng mạc và làm tăng nguy cơ các bệnh nghiêm trọng về sau như bong võng mạc, thoái hoá võng mạc và glôcôm. Vì vậy mục tiêu ở trẻ không chỉ là nhìn rõ mà còn là kiểm soát tốc độ tăng độ, và đây là lý do khám mắt định kỳ có giá trị thực sự.

Các biểu hiện thường gặp

• Nhìn xa mờ, nhìn gần vẫn rõ
• Nheo mắt để nhìn rõ hơn khi nhìn xa
• Trẻ phải ngồi gần bảng, gần tivi hoặc cúi sát vở
• Mỏi mắt, nhức đầu vùng trán sau khi nhìn xa lâu
• Chảy nước mắt và mỏi mắt khi lái xe hoặc xem phim
• Nhìn đêm khó hơn ban ngày rõ rệt
• Trẻ hay dụi mắt, chớp mắt nhiều hoặc kêu mỏi mắt
• Kết quả học tập giảm mà không rõ lý do

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Nhìn thấy chớp sáng như tia chớp trong tầm nhìn
• Xuất hiện đột ngột nhiều đốm đen bay lơ lửng
• Một vùng tối như tấm rèm che một phần tầm nhìn
• Giảm thị lực đột ngột ở một bên mắt
• Nhìn hình méo mó, đường thẳng thành cong
• Đau nhức mắt dữ dội kèm nhìn quầng sáng quanh đèn
• Độ cận tăng rất nhanh trong thời gian ngắn

Lời khuyên

• Cho trẻ ra ngoài trời ít nhất hai giờ mỗi ngày, đây là biện pháp có bằng chứng tốt nhất làm chậm tiến triển cận thị
• Áp dụng quy tắc hai mươi khi học và dùng màn hình: mỗi hai mươi phút nhìn xa hai mươi giây
• Giữ khoảng cách đọc bằng độ dài từ khuỷu tay tới đốt ngón giữa, khoảng ba mươi tới bốn mươi xăng-ti-mét
• Bảo đảm bàn học đủ sáng, ánh sáng chiếu từ phía đối diện tay viết để không đổ bóng
• Không đọc sách hay dùng điện thoại khi nằm, khi đi xe hoặc trong phòng tối
• Giới hạn thời gian màn hình ngoài giờ học, đặc biệt với trẻ nhỏ
• Đeo kính đúng độ và đeo đều đặn theo chỉ định, vì đeo kính sai độ hoặc lúc đeo lúc không làm mắt phải điều tiết thất thường
• Đưa trẻ khám mắt định kỳ theo hẹn, thường mỗi sáu tháng trong giai đoạn đang tăng độ
• Hỏi bác sĩ về các phương pháp kiểm soát tiến triển nếu độ cận của trẻ tăng nhanh, vì có những lựa chọn dành riêng cho việc này
• Người cận thị nặng cần đi khám đáy mắt định kỳ, do nguy cơ bong võng mạc cao hơn hẳn
• Ăn đủ rau xanh và cá, ngủ đủ giấc, nhưng đừng kỳ vọng thực phẩm chức năng làm giảm được độ cận

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Mắt khi nhìn xa mờ, khi trẻ hay nheo mắt hoặc ngồi sát bảng, và khi thấy mỏi mắt nhức đầu sau khi học. Trẻ nên được kiểm tra thị lực định kỳ ngay cả khi không kêu ca gì, vì trẻ nhỏ thường coi mức nhìn hiện tại là bình thường và không biết để phàn nàn. Cần đi khám ngay khi thấy chớp sáng, đốm đen bay đột ngột hoặc vùng tối che tầm nhìn.

Bác sĩ đo thị lực và khúc xạ, với trẻ em thường phải nhỏ thuốc liệt điều tiết trước khi đo để có độ chính xác — bước này quan trọng vì mắt trẻ điều tiết mạnh và đo không liệt điều tiết dễ ra kết quả cao hơn thực tế.

Bác sĩ cũng khám đáy mắt để đánh giá võng mạc, đặc biệt ở người cận nặng, và đo trục nhãn cầu ở trẻ để theo dõi tốc độ tiến triển. Kê kính là một phần, nhưng với trẻ đang tăng độ nhanh thì kế hoạch kiểm soát tiến triển mới là phần quan trọng hơn.