Chấn động não

Tổng quan

Chấn động não là dạng nhẹ nhất của chấn thương sọ não. Một lực tác động vào đầu hoặc một cú giật mạnh làm não bị xóc trong hộp sọ, gây rối loạn tạm thời chức năng của tế bào thần kinh mà không để lại tổn thương thấy được trên phim chụp thông thường.

Điều này dẫn tới hiểu lầm phổ biến nhất: chụp cắt lớp bình thường không có nghĩa là không có chấn động não. Chẩn đoán dựa vào biểu hiện lâm sàng chứ không dựa vào hình ảnh.

Hiểu lầm thứ hai cũng quan trọng không kém: không nhất thiết phải bất tỉnh mới là chấn động não. Phần lớn trường hợp người bệnh vẫn tỉnh, chỉ choáng váng, mơ hồ vài giây, không nhớ rõ khoảnh khắc va chạm — và đó đã đủ.

Triệu chứng thuộc bốn nhóm: thể chất, nhận thức, cảm xúc và giấc ngủ. Chúng có thể xuất hiện ngay hoặc muộn sau vài giờ tới vài ngày.

Điểm an toàn quan trọng nhất là quay lại vận động từng bước và không bao giờ trở lại thi đấu trong cùng ngày bị chấn thương. Não đang trong giai đoạn dễ tổn thương, và một va đập thứ hai xảy ra trước khi hồi phục có thể gây hậu quả nặng nề hơn nhiều so với lần đầu. Nguyên tắc chung là: nếu nghi ngờ, rời sân.

Phần lớn người bệnh hồi phục hoàn toàn trong vài ngày tới vài tuần. Một số ít có triệu chứng kéo dài hàng tháng và cần được theo dõi riêng.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau đầu âm ỉ kéo dài sau va đập
• Choáng váng, chóng mặt, mất thăng bằng
• Buồn nôn hoặc nôn
• Mơ hồ, cảm giác đầu óc như có sương mù
• Không nhớ rõ khoảnh khắc va chạm hoặc thời gian ngay trước sau đó
• Khó tập trung, chậm phản ứng, hay quên
• Nhạy cảm với ánh sáng và tiếng động
• Nhìn mờ hoặc nhìn đôi thoáng qua
• Cáu gắt, buồn bã hoặc lo âu bất thường
• Ngủ nhiều hơn hoặc khó ngủ hơn bình thường

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau đầu tăng dần và ngày càng nặng
• Nôn nhiều lần liên tiếp
• Co giật
• Lơ mơ, khó đánh thức, hoặc ngủ mà không gọi dậy được
• Yếu hoặc tê một bên tay chân, nói khó, đi loạng choạng
• Hai đồng tử không đều nhau
• Chảy dịch trong hoặc máu từ mũi hoặc tai
• Lú lẫn tăng lên, không nhận ra người quen, kích động bất thường
• Bất tỉnh dù chỉ trong thời gian ngắn
• Ở trẻ nhỏ: quấy khóc không dỗ được, bỏ bú, nôn liên tục

Lời khuyên

• Rời khỏi hoạt động ngay và không quay lại thi đấu trong cùng ngày — nguyên tắc là nếu nghi ngờ thì dừng, không có ngoại lệ
• Có người ở cạnh theo dõi trong hai mươi bốn tới bốn mươi tám giờ đầu, đặc biệt về đêm
• Nghỉ ngơi cả thể chất lẫn trí óc trong một tới hai ngày đầu: hạn chế màn hình, đọc sách, học tập và công việc trí óc căng thẳng
• Sau giai đoạn nghỉ đầu, hoạt động nhẹ trở lại từng bước thay vì nằm im hoàn toàn, vì nghỉ tuyệt đối kéo dài lại làm hồi phục chậm hơn
• Tăng dần mức hoạt động theo từng bậc và lùi lại một bậc nếu triệu chứng quay lại
• Không uống rượu bia trong giai đoạn hồi phục vì làm nặng thêm triệu chứng và che mờ dấu hiệu cảnh báo
• Không tự dùng nhóm thuốc giảm đau kháng viêm không steroid trong những ngày đầu khi chưa loại trừ chảy máu trong sọ
• Không lái xe cho tới khi hết chóng mặt, hết mơ hồ và phản ứng trở lại bình thường
• Ngủ đủ và giữ giờ ngủ đều, vì giấc ngủ là yếu tố quan trọng cho quá trình hồi phục của não
• Đội mũ bảo hiểm đúng cách khi đi xe máy, xe đạp và khi chơi thể thao có va chạm
• Chỉ quay lại thể thao đối kháng khi được bác sĩ cho phép, vì va đập thứ hai trước khi hồi phục gây hậu quả nặng hơn nhiều

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám sau mọi chấn thương đầu có kèm choáng váng, mơ hồ, đau đầu hoặc nôn. Cần đi cấp cứu ngay khi đau đầu tăng dần, nôn nhiều lần, co giật, lơ mơ khó đánh thức, yếu tay chân, hai đồng tử không đều, hoặc chảy dịch từ mũi tai.

Bác sĩ đánh giá mức ý thức, khám thần kinh, kiểm tra trí nhớ và thăng bằng theo các thang chuẩn hoá. Chụp cắt lớp sọ não không cần cho mọi trường hợp — nó được chỉ định theo các tiêu chí cụ thể như tuổi cao, bất tỉnh, nôn nhiều lần, cơ chế chấn thương mạnh, hoặc đang dùng thuốc chống đông. Người dùng thuốc chống đông cần nói rõ điều này ngay, vì nhóm này có nguy cơ chảy máu trong sọ muộn.

Bác sĩ sẽ hướng dẫn lộ trình quay lại học tập và vận động theo từng bậc, và hẹn tái khám nếu triệu chứng kéo dài quá vài tuần. Người bị chấn động não nhiều lần cần được đánh giá riêng trước khi trở lại môn thể thao có va chạm.