Chóng mặt

Triệu chứng này là gì

Từ chóng mặt trong tiếng Việt gộp nhiều cảm giác vốn khác nhau, và việc phân biệt chúng có giá trị lớn cho việc tìm nguyên nhân. Kiểu thứ nhất là cảm giác quay cuồng, thấy cảnh vật xung quanh xoay tròn hoặc bản thân đang xoay, thường kèm buồn nôn và nặng lên khi xoay đầu. Kiểu này hầu hết bắt nguồn từ hệ thăng bằng ở tai trong.

Kiểu thứ hai là choáng váng, hoa mắt, tối sầm, hay gặp nhất khi đứng dậy đột ngột từ tư thế nằm hoặc ngồi. Cảm giác này liên quan tới việc máu lên não giảm thoáng qua, và thường kéo dài chỉ vài giây.

Kiểu thứ ba là mất thăng bằng: người vẫn tỉnh táo, không thấy xoay, nhưng đi loạng choạng, phải bám vịn. Kiểu này liên quan nhiều hơn tới hệ thần kinh và khả năng phối hợp vận động. Khi đi khám, mô tả đúng mình thuộc kiểu nào, cơn kéo dài bao lâu và điều gì làm nó xuất hiện là ba thông tin định hướng quan trọng nhất.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Chóng mặt kèm yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, nuốt khó
• Chóng mặt kèm nhìn đôi hoặc mất một phần tầm nhìn
• Chóng mặt kèm đau đầu dữ dội đột ngột, khác hẳn mọi lần
• Đi loạng choạng nhiều tới mức không tự đi được, mới xuất hiện
• Chóng mặt kèm đau ngực, tim đập rất nhanh hoặc rất chậm
• Ngất khi đang gắng sức, hoặc ngất không có dấu hiệu báo trước
• Chóng mặt kèm nghe kém đột ngột một bên tai
• Chóng mặt xuất hiện ngay sau chấn thương vùng đầu

Những nguyên nhân có thể gặp

• Rối loạn ở hệ thăng bằng tai trong, gây cơn quay cuồng khi thay đổi tư thế đầu
• Viêm dây thần kinh tiền đình sau một đợt nhiễm virus
• Tụt huyết áp tư thế khi đứng dậy nhanh, hay gặp ở người cao tuổi và khi trời nóng
• Thiếu máu, thường kèm da xanh, mệt và hụt hơi khi gắng sức
• Mất nước do sốt, tiêu chảy, nôn, hoặc uống quá ít nước
• Hạ đường huyết, thường kèm vã mồ hôi, run tay và cảm giác cồn cào
• Rối loạn nhịp tim, có thể gây choáng váng thành cơn không báo trước
• Tác dụng không mong muốn của một số điều trị đang dùng, đặc biệt là thuốc hạ huyết áp
• Lo âu và thở nhanh, thường kèm tê quanh miệng và đầu ngón tay
• Đau nửa đầu, ở một số người biểu hiện bằng chóng mặt nhiều hơn đau
• Bệnh lý ở não và tiểu não, thường kèm các dấu hiệu thần kinh khác

Danh sách trên liệt kê ngang hàng và không theo mức phổ biến. Chính vì phổ nguyên nhân rộng như vậy nên việc phân biệt cần thăm khám trực tiếp chứ không suy ra được từ mô tả.

Lời khuyên

• Ngồi hoặc nằm xuống ngay khi cơn bắt đầu, tránh nguy cơ ngã — chấn thương do ngã thường nặng hơn bản thân cơn chóng mặt
• Nhìn cố định vào một điểm đứng yên trước mặt cho tới khi cơn dịu đi
• Đứng dậy theo ba nhịp: ngồi dậy, ngồi yên khoảng ba mươi giây, rồi mới đứng lên
• Uống đủ nước đều trong ngày, tăng thêm khi trời nóng hoặc khi đang sốt, tiêu chảy
• Ăn đủ bữa, không bỏ bữa sáng, vì hạ đường huyết là nguyên nhân dễ phòng và hay gặp
• Ghi lại nhật ký cơn: thời điểm, kéo dài bao lâu, đang làm gì trước đó, có kèm ù tai hay nghe kém không
• Tránh xoay đầu hoặc ngửa cổ đột ngột trong giai đoạn đang hay bị
• Lắp tay vịn ở nhà tắm, để đèn ngủ ở lối đi ban đêm, dọn bớt vật cản trên sàn
• Không lái xe hay vận hành máy móc trong giai đoạn còn xuất hiện cơn
• Hạn chế rượu bia và giảm muối trong bữa ăn nếu các cơn thường đi kèm ù tai
• Duy trì vận động nhẹ đều đặn thay vì nằm nghỉ hoàn toàn, vì hệ thăng bằng cần được sử dụng để thích nghi trở lại

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi cơn chóng mặt lặp lại nhiều lần, khi mỗi cơn kéo dài hàng giờ, khi kèm ù tai hoặc nghe kém, khi đã ngã một lần vì chóng mặt, hoặc khi tình trạng làm bạn không dám đi lại một mình. Người cao tuổi, người đang dùng thuốc hạ huyết áp, người có bệnh tim và phụ nữ mang thai nên đi khám sớm hơn mốc đó.

Chuyên khoa phù hợp là Tai Mũi Họng với kiểu quay cuồng kèm ù tai, và Thần kinh với kiểu mất thăng bằng hoặc có dấu hiệu thần kinh kèm theo; nếu nghi ngờ liên quan tim mạch thì khám Tim mạch. Bác sĩ thường hỏi rất kỹ để phân biệt ba kiểu chóng mặt, đo huyết áp ở cả tư thế nằm và đứng, làm một số nghiệm pháp thay đổi tư thế đầu, khám thần kinh và thính lực, rồi mới cân nhắc thêm xét nghiệm.