Co giật

Triệu chứng này là gì

Các tế bào não trao đổi với nhau bằng tín hiệu điện. Khi một nhóm tế bào phóng điện đồng loạt và mất kiểm soát, phần cơ thể do vùng não đó chi phối sẽ hoạt động ngoài ý muốn. Biểu hiện ra ngoài rất khác nhau tùy vùng não liên quan: có cơn làm toàn thân cứng lại rồi giật nhịp nhàng kèm mất ý thức, có cơn chỉ giật một bàn tay hoặc một bên mặt trong lúc người bệnh vẫn tỉnh, và có cơn chỉ là một khoảng ngừng lại vài giây với ánh mắt vô hồn.

Sau cơn, nhiều người rơi vào trạng thái lú lẫn, buồn ngủ nặng, đau đầu hoặc đau mỏi cơ toàn thân trong vài chục phút tới vài giờ. Đây là phần bình thường của diễn biến chứ không phải dấu hiệu xấu thêm. Người trong cơn thường không nhớ gì, nên lời kể của người chứng kiến là nguồn thông tin quan trọng nhất cho bác sĩ.

Một cơn co giật đơn lẻ không đồng nghĩa với bệnh động kinh. Não có thể phóng điện bất thường vì sốt cao, hạ đường huyết, rối loạn muối khoáng hay cai rượu, và những trường hợp đó xử trí theo nguyên nhân.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Cơn kéo dài quá năm phút, hoặc hai cơn liên tiếp mà giữa hai cơn người bệnh không tỉnh lại
• Cơn co giật đầu tiên trong đời, ở bất kỳ tuổi nào
• Co giật kèm sốt cao, cứng gáy hoặc nôn vọt thành tia
• Co giật xảy ra sau chấn thương đầu, hoặc trong lúc ở dưới nước
• Người bệnh khó thở, tím tái, hoặc không tỉnh lại sau khi cơn đã dứt
• Co giật ở người đang mang thai hoặc ở người có bệnh đái tháo đường

Trong mọi trường hợp trên, cần gọi cấp cứu ngay trong lúc vẫn tiếp tục các bước sơ cứu ở mục dưới.

Những nguyên nhân có thể gặp

• Bệnh động kinh, khi não có sẵn ổ phóng điện bất thường và cơn tái diễn
• Sốt cao ở trẻ nhỏ, thường trong giai đoạn nhiệt độ đang tăng nhanh
• Hạ đường huyết, đặc biệt ở người đang điều trị đái tháo đường
• Rối loạn muối khoáng trong máu do nôn nhiều, tiêu chảy kéo dài hoặc bệnh thận
• Hội chứng cai rượu ở người uống nhiều rồi dừng đột ngột
• Chấn thương sọ não, cũ hoặc mới
• Nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương như viêm màng não, viêm não
• Tổn thương choán chỗ hoặc tai biến mạch máu não

Danh sách trên liệt kê ngang hàng và không xếp theo mức phổ biến. Việc tìm nguyên nhân cần thăm khám, xét nghiệm và thường cả ghi điện não, không suy ra được từ hình dạng cơn giật.

Lời khuyên

Nhóm việc cần làm khi chứng kiến một cơn co giật:

• Xem đồng hồ ngay và tính giờ, vì mốc năm phút là ranh giới quyết định có gọi cấp cứu hay không
• Đỡ người bệnh nằm xuống, dọn xa các vật cứng và nhọn xung quanh, kê một vật mềm dưới đầu
• Đặt nằm nghiêng một bên để nước bọt và chất nôn chảy ra ngoài, tránh sặc vào phổi
• Nới lỏng cổ áo, cà vạt và mọi thứ bó chặt quanh cổ
• Tuyệt đối không nhét bất cứ vật gì vào miệng, kể cả thìa, khăn hay ngón tay; người trong cơn không nuốt được lưỡi, và làm vậy chỉ gây gãy răng, tổn thương hàm hoặc mất ngón tay của người sơ cứu
• Không giữ chặt hay ghì tay chân để cố dừng cơn, việc này gây trật khớp và gãy xương mà không rút ngắn cơn
• Không cho ăn, uống hay đổ nước vào miệng cho tới khi người bệnh tỉnh táo hoàn toàn
• Ở lại cho tới khi người bệnh tỉnh hẳn, nói chuyện bình tĩnh vì họ thường lú lẫn và hoảng sợ khi vừa tỉnh
• Ghi lại cơn kéo dài bao lâu, bắt đầu từ đâu, có mất ý thức không, có tiểu ra quần hay cắn phải lưỡi không

Nhóm việc giảm nguy cơ tái diễn cho người đã biết mình có cơn:

• Ngủ đủ và đúng giờ, vì thiếu ngủ là yếu tố khởi phát cơn được nhắc tới nhiều nhất
• Hạn chế rượu và không dừng đột ngột bất kỳ điều trị nào đang theo mà chưa hỏi bác sĩ
• Tránh bơi một mình, tắm bồn một mình, leo cao và làm việc gần máy móc chuyển động khi cơn chưa được kiểm soát

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Mọi cơn co giật đầu tiên đều cần được khám, kể cả khi cơn ngắn và người bệnh tỉnh lại hoàn toàn. Với người đã biết mình có cơn, cần đi khám lại khi cơn dày lên, kéo dài hơn, đổi kiểu so với trước, hoặc khi xuất hiện tác dụng không mong muốn của điều trị đang theo.

Chuyên khoa phù hợp là Thần kinh. Buổi khám dựa rất nhiều vào lời kể của người chứng kiến, nên nếu được thì nên có người đó đi cùng, hoặc mang theo đoạn video quay lại cơn. Bác sĩ thường hỏi kỹ diễn biến trước, trong và sau cơn, khám thần kinh, làm xét nghiệm máu và tùy trường hợp chỉ định ghi điện não hoặc chẩn đoán hình ảnh sọ não.