Cơn thiếu máu não thoáng qua

Tổng quan

Cơn thiếu máu não thoáng qua xảy ra khi dòng máu tới một vùng não bị gián đoạn tạm thời, gây ra đúng các triệu chứng của đột quỵ — nhưng dòng máu được khôi phục trước khi mô não chết, nên triệu chứng tự hết hoàn toàn, thường trong vòng vài phút tới một giờ.

Chính đặc điểm tự hết này tạo ra sai lầm nguy hiểm nhất: người bệnh thấy mọi thứ đã bình thường trở lại nên nghĩ rằng mình vừa "thoát nạn" và không cần đi đâu cả. Thực tế hoàn toàn ngược lại.

Đây là lời cảnh báo, không phải sự tha bổng. Cơn thiếu máu não thoáng qua báo hiệu có một nguồn gây tắc mạch đang tồn tại — mảng xơ vữa ở động mạch cảnh, cục máu đông từ tim do rung nhĩ, hoặc bệnh mạch máu nhỏ. Nguồn đó vẫn còn nguyên sau khi triệu chứng biến mất, và nguy cơ đột quỵ thực sự cao nhất trong bốn mươi tám giờ đầu rồi giảm dần trong những tuần sau. Nói cách khác, khoảng thời gian ngay sau cơn vừa là lúc nguy hiểm nhất vừa là cơ hội tốt nhất để phòng ngừa.

Vì vậy nguyên tắc rất rõ ràng: triệu chứng giống đột quỵ, dù đã hết, vẫn phải đi cấp cứu ngay trong ngày. Không chờ tới sáng hôm sau, không đặt lịch khám tuần tới.

Một điểm nữa: không thể phân biệt cơn thiếu máu não thoáng qua với đột quỵ thực sự ngay lúc triệu chứng đang xảy ra — sự khác biệt chỉ rõ khi nhìn lại xem nó có tự hết hay không. Nên cách xử trí ban đầu ở cả hai là như nhau: gọi cấp cứu.

Các biểu hiện thường gặp

• Yếu hoặc tê đột ngột một bên mặt, tay hoặc chân
• Méo miệng một bên
• Nói khó, nói ngọng, nói lắp hoặc không tìm được từ
• Không hiểu lời người khác nói
• Mất thị lực đột ngột một mắt, như có màn che kéo xuống
• Nhìn đôi hoặc mất một phần thị trường
• Chóng mặt dữ dội kèm mất thăng bằng, đi loạng choạng
• Triệu chứng xuất hiện đột ngột rồi tự hết hoàn toàn trong vài phút tới vài giờ

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Bất kỳ triệu chứng nào ở trên, kể cả khi đã hết hoàn toàn — gọi cấp cứu ngay
• Yếu hoặc tê một bên người
• Méo miệng kèm nói khó
• Mất thị lực đột ngột
• Đau đầu dữ dội đột ngột đạt đỉnh trong một phút
• Rối loạn ý thức, lú lẫn hoặc co giật
• Nhiều cơn xuất hiện liên tiếp trong cùng một ngày

Lời khuyên

• Gọi cấp cứu ngay khi có triệu chứng, kể cả khi nó đã tự hết — đây là điều quan trọng nhất và cũng là điều hay bị bỏ qua nhất
• Ghi lại chính xác giờ bắt đầu và giờ kết thúc triệu chứng, cùng mô tả cụ thể; thông tin này định hướng toàn bộ việc xử trí
• Không tự lái xe tới bệnh viện và không để người bệnh đi một mình
• Không cho người bệnh ăn uống gì cho tới khi được đánh giá khả năng nuốt
• Học thuộc và dạy người thân bộ dấu hiệu: méo miệng, yếu một bên tay, nói khó — thấy bất kỳ dấu hiệu nào là gọi cấp cứu
• Uống thuốc dự phòng đều đặn và không tự ngừng, đặc biệt thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc chống đông được kê sau cơn
• Kiểm soát huyết áp chặt chẽ, đo tại nhà và ghi thành bảng mang tới mỗi lần tái khám
• Kiểm soát đường huyết và mỡ máu theo mục tiêu bác sĩ đặt ra
• Bỏ thuốc lá hoàn toàn và hạn chế rượu bia, vì đây là hai yếu tố nguy cơ thay đổi được có tác động mạnh nhất
• Tự bắt mạch mỗi sáng để phát hiện rung nhĩ, vì đây là nguyên nhân thường gặp và xử lý được
• Ăn nhạt, tăng rau xanh và cá, vận động đều đặn và giữ cân nặng hợp lý

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Đây là tình huống gọi cấp cứu ngay lập tức, kể cả khi người bệnh đã hoàn toàn bình thường trở lại. Không có ngưỡng nào thấp hơn: một cơn yếu tay kéo dài năm phút rồi hết cũng cần được đánh giá trong ngày.

Tại bệnh viện, bác sĩ chụp cắt lớp hoặc cộng hưởng từ sọ não để phân biệt với đột quỵ thực sự và loại trừ chảy máu não. Bước quan trọng tiếp theo là tìm nguồn gây tắc mạch: siêu âm Doppler động mạch cảnh tìm mảng xơ vữa gây hẹp, điện tâm đồ và theo dõi nhịp tim kéo dài để phát hiện rung nhĩ, siêu âm tim tìm nguồn cục máu đông trong tim.

Xét nghiệm máu đánh giá đường huyết, mỡ máu và đông máu được làm cùng lúc. Dựa trên kết quả, bác sĩ đánh giá nguy cơ đột quỵ trong những ngày tới và quyết định kế hoạch dự phòng — có thể là thuốc, và trong một số trường hợp là can thiệp tái thông động mạch cảnh. Chính vì kế hoạch này mà việc tới viện sớm có giá trị thật sự.