Đái tháo đường type 1

Tổng quan

Đái tháo đường type 1 là bệnh tự miễn: hệ miễn dịch nhận nhầm và phá huỷ các tế bào beta của tuyến tuỵ — nơi duy nhất sản xuất insulin. Khi phần lớn tế bào beta đã mất, cơ thể không còn tự tạo được insulin, và đường trong máu không vào được tế bào để sinh năng lượng.

Điểm khác biệt căn bản với type 2 là cơ chế: type 2 là cơ thể đáp ứng kém với insulin trong khi tuỵ vẫn sản xuất; type 1 là thiếu insulin tuyệt đối. Vì vậy type 1 khởi phát ở người trẻ, thường là trẻ em và thanh thiếu niên, diễn biến nhanh trong vài tuần, và không thể kiểm soát bằng chế độ ăn hay thuốc uống — insulin tiêm là điều bắt buộc.

Bộ triệu chứng khởi phát khá điển hình và cần được nhận ra sớm: khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều (trẻ đang không tè dầm bỗng tè dầm trở lại), ăn nhiều nhưng sụt cân nhanh, mệt mỏi rõ rệt. Cơ thể không dùng được đường nên chuyển sang đốt mỡ, và cân nặng tụt xuống dù ăn khoẻ.

Điểm an toàn quan trọng nhất của bài này: không bao giờ được tự ngừng tiêm insulin, kể cả khi ốm và không ăn được. Có một hiểu lầm rất nguy hiểm rằng không ăn thì không cần tiêm. Thực tế khi thiếu insulin, cơ thể đốt mỡ ồ ạt và sinh ra ceton gây nhiễm toan — tình trạng đe doạ tính mạng có thể xuất hiện trong vòng vài giờ tới một ngày. Khi ốm, nhu cầu insulin thường tăng lên chứ không giảm.

Các biểu hiện thường gặp

• Khát nước nhiều và uống rất nhiều
• Tiểu nhiều lần, tiểu đêm, trẻ tè dầm trở lại
• Sụt cân nhanh dù ăn nhiều hơn bình thường
• Mệt mỏi và yếu sức rõ rệt
• Nhìn mờ thoáng qua
• Da khô, ngứa, vết thương lâu lành
• Nhiễm nấm da và nhiễm khuẩn tái diễn
• Thay đổi tính tình, cáu gắt, học sa sút ở trẻ
• Hơi thở có mùi trái cây chín ở giai đoạn nặng

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Buồn nôn, nôn nhiều kèm đau bụng ở người đái tháo đường type 1
• Hơi thở có mùi trái cây chín hoặc mùi acetone
• Thở nhanh và sâu bất thường
• Lơ mơ, lú lẫn, ngủ gà hoặc hôn mê
• Mất nước rõ: môi khô, mắt trũng, tiểu rất ít
• Đường huyết đo được rất cao kèm ceton niệu dương tính
• Run, vã mồ hôi, tim đập nhanh rồi lú lẫn — dấu hiệu hạ đường huyết
• Co giật hoặc bất tỉnh

Lời khuyên

• Tuyệt đối không tự ngừng tiêm insulin, kể cả khi ốm và không ăn được — khi ốm nhu cầu thường tăng lên chứ không giảm
• Học và ghi nhớ quy tắc ngày ốm mà bác sĩ hướng dẫn: đo đường huyết dày hơn, kiểm tra ceton, uống đủ nước và liên hệ bác sĩ sớm
• Đo đường huyết theo đúng số lần bác sĩ dặn và ghi lại thành bảng để mang tới mỗi lần tái khám
• Luôn mang theo đường hấp thu nhanh trong túi để xử trí hạ đường huyết, và mang thẻ ghi rõ chẩn đoán
• Dạy người thân, thầy cô và đồng nghiệp cách nhận biết và xử trí hạ đường huyết, vì người bệnh khi đã lú lẫn thì không tự xử lý được
• Xoay vòng vị trí tiêm để tránh loạn dưỡng mô mỡ làm hấp thu thuốc thất thường
• Bảo quản insulin đúng cách và kiểm tra hạn dùng, không để trong ngăn đá hay nơi nắng nóng
• Ăn đúng bữa và học cách ước lượng lượng tinh bột trong khẩu phần theo hướng dẫn của chuyên viên dinh dưỡng
• Đo đường huyết trước, trong và sau khi vận động mạnh, vì tập luyện làm đường huyết tụt kéo dài nhiều giờ sau đó
• Kiểm tra bàn chân mỗi ngày và đi khám mắt, thận định kỳ theo lịch để phát hiện sớm biến chứng
• Tìm hỗ trợ tâm lý khi cần, đặc biệt với thanh thiếu niên, vì gánh nặng quản lý bệnh hằng ngày ảnh hưởng thật tới tinh thần

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Cần đi khám ngay trong ngày khi trẻ hoặc người trẻ có khát nhiều, tiểu nhiều và sụt cân nhanh — bệnh này diễn biến trong vài tuần và chờ đợi có thể dẫn tới nhiễm toan ceton. Gọi cấp cứu khi nôn nhiều kèm đau bụng, thở nhanh sâu, hơi thở có mùi trái cây chín, hoặc rối loạn ý thức.

Bác sĩ xét nghiệm đường huyết, HbA1c và ceton, kết hợp các dấu ấn tự miễn cùng định lượng peptid C để phân biệt với type 2 — sự phân biệt này quyết định toàn bộ hướng điều trị.

Việc theo dõi lâu dài gồm HbA1c định kỳ, khám mắt, xét nghiệm chức năng thận và đạm niệu, khám bàn chân, cùng kiểm tra huyết áp và mỡ máu. Bác sĩ cũng tầm soát các bệnh tự miễn hay đi kèm như bệnh tuyến giáp và bệnh celiac. Quan trọng không kém là được hướng dẫn kỹ thuật tiêm, cách chỉnh liều theo bữa ăn và vận động, và quy tắc ngày ốm — đây là phần giáo dục người bệnh và ảnh hưởng tới kết quả nhiều hơn bất kỳ điều gì khác.