Đái tháo đường type 2

Tổng quan

Insulin là hormone do tụy tiết ra, có nhiệm vụ đưa đường từ máu vào trong tế bào để tạo năng lượng. Ở đái tháo đường type 2, cơ thể vẫn sản xuất insulin nhưng các tế bào đáp ứng kém với nó — gọi là đề kháng insulin. Tụy phải làm việc nhiều hơn để bù, và sau nhiều năm thì khả năng bù trừ giảm dần, khiến đường trong máu tăng cao kéo dài.

Quá trình này diễn ra rất từ từ, thường qua nhiều năm trước khi được phát hiện. Trong giai đoạn đầu người bệnh hoàn toàn không có triệu chứng gì, và không ít trường hợp chỉ được phát hiện khi đi khám vì lý do khác hoặc khi đã xuất hiện biến chứng. Đây là lý do việc tầm soát định kỳ ở nhóm có yếu tố nguy cơ quan trọng hơn nhiều so với việc chờ triệu chứng.

Đường huyết cao kéo dài gây tổn thương từ từ cho các mạch máu nhỏ và lớn, ảnh hưởng tới mắt, thận, thần kinh ngoại biên, tim và mạch máu chân. Tin tốt là những biến chứng này phần lớn phòng ngừa được khi đường huyết được kiểm soát tốt và theo dõi đều. Bệnh không chữa khỏi hẳn nhưng hoàn toàn sống chung được, và nhiều người kiểm soát tốt vẫn sinh hoạt bình thường suốt đời.

Các biểu hiện thường gặp

• Giai đoạn đầu thường không có triệu chứng nào
• Khát nước nhiều và uống nhiều hơn bình thường
• Đi tiểu nhiều lần, đặc biệt phải dậy tiểu ban đêm
• Sụt cân dù ăn uống bình thường hoặc ăn nhiều hơn
• Mệt mỏi kéo dài, uể oải
• Nhìn mờ thoáng qua, thay đổi theo thời điểm trong ngày
• Vết thương nhỏ lâu lành hơn trước
• Nhiễm nấm da hoặc nhiễm nấm vùng kín tái đi tái lại
• Tê bì, châm chích hoặc rát ở bàn chân và bàn tay
• Ngứa da, đặc biệt vùng kín
• Sạm da ở vùng gáy và nách, sờ thấy dày như nhung

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Lú lẫn, lơ mơ, khó đánh thức
• Thở nhanh sâu, hơi thở có mùi trái cây chín
• Nôn liên tục kèm đau bụng và mất nước rõ
• Vã mồ hôi lạnh, run tay, đói cồn cào rồi lơ mơ — dấu hiệu hạ đường huyết
• Vết loét ở bàn chân có mủ, hoại tử, hoặc bốc mùi
• Bàn chân sưng đỏ nóng, hoặc một vùng chuyển màu tím đen
• Nhìn mờ đột ngột, thấy nhiều đốm đen bay hoặc mất một phần tầm nhìn
• Đau tức ngực hoặc khó thở đột ngột

Lời khuyên

• Đi tầm soát định kỳ nếu có yếu tố nguy cơ, vì giai đoạn đầu không có triệu chứng và phát hiện sớm thay đổi hẳn tiên lượng
• Ăn đúng bữa, không bỏ bữa và không dồn ăn; chia đều lượng tinh bột trong ngày thay vì ăn nhiều vào một bữa
• Ưu tiên gạo lứt, ngũ cốc nguyên hạt, khoai củ nguyên miếng thay cho cơm trắng nhiều và bún phở tinh chế
• Ăn rau trước rồi tới đạm, tinh bột sau cùng trong mỗi bữa; thứ tự này làm đường huyết sau ăn tăng chậm hơn
• Bỏ nước ngọt, nước ép đóng hộp và trà sữa — đây là nguồn làm đường huyết tăng nhanh nhất và cũng là thứ dễ cắt nhất
• Vận động đều đặn ít nhất một trăm năm mươi phút mỗi tuần; đi bộ mười lăm phút sau bữa ăn giúp giảm rõ mức đường huyết sau ăn
• Giảm cân từ từ nếu thừa cân, vì giảm được một phần cân nặng đã cải thiện đáng kể tình trạng đề kháng insulin
• Kiểm tra bàn chân mỗi ngày: soi cả lòng bàn chân và kẽ ngón tìm vết xước, phồng rộp, nứt nẻ; đi giày vừa chân, không đi chân đất, cắt móng ngang và không cắt sát khóe
• Ngủ đủ và giữ giờ giấc đều, vì thiếu ngủ làm đề kháng insulin nặng thêm
• Bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia
• Uống thuốc đúng chỉ định, không tự ngưng khi đường huyết về bình thường — chỉ số tốt là nhờ đang điều trị chứ không phải bệnh đã hết
• Đi khám mắt, kiểm tra chức năng thận và khám bàn chân định kỳ theo lịch, kể cả khi đang thấy hoàn toàn khỏe

Đái tháo đường type 2 là bệnh mạn tính không chữa khỏi hẳn; những điều trên nhằm kiểm soát đường huyết và phòng biến chứng, không thay thế điều trị và theo dõi cùng bác sĩ. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi tầm soát ngay cả khi không có triệu chứng nếu bạn thừa cân, ít vận động, có người thân trực hệ mắc đái tháo đường, từng bị đái tháo đường thai kỳ, hoặc đang có tăng huyết áp và rối loạn lipid máu. Cần đi khám sớm khi xuất hiện khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân không giải thích được, nhìn mờ, vết thương lâu lành, hoặc tê bì bàn chân. Người đã được chẩn đoán cần tái khám đúng hẹn ngay cả khi cảm thấy bình thường.

Chuyên khoa phù hợp là Nội tiết. Bác sĩ thường hỏi về chế độ ăn, mức vận động, tiền sử gia đình và các bệnh kèm theo, khám bàn chân cùng huyết áp, làm xét nghiệm đường huyết và xét nghiệm phản ánh mức đường huyết trung bình của vài tháng gần nhất, rồi cùng bạn đặt mục tiêu điều trị phù hợp với tuổi và tình trạng sức khỏe. Mục tiêu này khác nhau giữa từng người, nên không nên tự so kết quả của mình với người khác.