Đau bụng

Triệu chứng này là gì

Ổ bụng chứa nhiều cơ quan nằm sát nhau: dạ dày, ruột non, đại tràng, gan, mật, tụy, lách, thận, và ở nữ còn có tử cung cùng buồng trứng. Vì vậy một cơn đau bụng có thể xuất phát từ rất nhiều nguồn khác nhau, và bản thân cảm giác đau không tự nói lên cơ quan nào đang có vấn đề.

Vị trí đau là manh mối đầu tiên. Đau vùng trên rốn thường liên quan tới dạ dày và tá tràng; đau hạ sườn phải hướng tới gan và đường mật; đau quanh rốn hay gặp với ruột non; đau hố chậu phải là vị trí cần chú ý vì liên quan tới ruột thừa; đau vùng bụng dưới ở nữ có thể đến từ cơ quan sinh sản. Tuy vậy đây chỉ là định hướng chứ không phải quy tắc chắc chắn.

Kiểu đau và diễn biến còn quan trọng hơn vị trí. Đau quặn thành cơn rồi dịu đi gợi ý co thắt của một tạng rỗng; đau âm ỉ liên tục tăng dần là kiểu khác hẳn; đau khởi phát đột ngột dữ dội trong vài phút lại là nhóm cần đánh giá ngay. Mối liên hệ với bữa ăn, với việc đi ngoài, và với tư thế cũng là thông tin nên ghi nhớ để mô tả khi đi khám.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau bụng dữ dội khởi phát đột ngột, đau tăng nhanh trong vài phút
• Bụng cứng như gỗ, đau tăng rõ khi ấn vào rồi buông tay ra
• Đau kèm nôn ra máu, hoặc đi ngoài phân đen như bã cà phê
• Không đi ngoài và không trung tiện được, kèm bụng chướng và nôn
• Đau kèm sốt cao và rét run
• Đau hố chậu phải tăng dần trong vài giờ, kèm buồn nôn và chán ăn
• Đau bụng ở người đang mang thai, hoặc đau kèm ra máu âm đạo
• Đau kèm vàng da, vàng mắt, hoặc nước tiểu sẫm màu

Những nguyên nhân có thể gặp

• Rối loạn tiêu hóa sau bữa ăn nhiều dầu mỡ, ăn quá nhanh hoặc ăn quá no
• Nhiễm trùng đường tiêu hóa, thường kèm tiêu chảy và nôn
• Viêm dạ dày và loét dạ dày tá tràng, hay đau vùng trên rốn liên quan tới bữa ăn
• Trào ngược dạ dày thực quản, với cảm giác nóng rát lan lên ngực
• Hội chứng ruột kích thích, đau quặn kèm thay đổi thói quen đi ngoài và đỡ sau khi đi
• Táo bón kéo dài
• Sỏi mật, thường đau hạ sườn phải sau bữa ăn nhiều chất béo
• Sỏi tiết niệu, đau quặn vùng hông lưng lan xuống bẹn
• Viêm ruột thừa, đặc trưng bởi đau di chuyển dần về hố chậu phải
• Nguyên nhân phụ khoa ở nữ như đau bụng kinh, u nang buồng trứng, thai ngoài tử cung
• Căng cơ thành bụng sau vận động mạnh, đau tăng khi cử động chứ không liên quan bữa ăn

Danh sách trên liệt kê ngang hàng và không theo thứ tự phổ biến. Nhiều nguyên nhân cho kiểu đau rất giống nhau ở giai đoạn đầu, nên chỉ thăm khám trực tiếp mới phân biệt được.

Lời khuyên

• Ghi lại vị trí đau, kiểu đau, thời điểm bắt đầu, và những gì làm đau tăng hoặc giảm; đây là thông tin bác sĩ cần nhất và rất khó nhớ lại chính xác sau vài ngày
• Nghỉ ngơi ở tư thế dễ chịu nhất, thường là nằm nghiêng co gối
• Uống nước ấm từng ngụm nhỏ; nếu đang nôn hoặc tiêu chảy thì bù nước là việc quan trọng nhất
• Ăn nhẹ, chia bữa nhỏ với thức ăn mềm dễ tiêu trong một tới hai ngày đầu
• Tạm ngừng đồ chiên rán nhiều dầu mỡ, rượu bia, cà phê và đồ cay trong đợt đang đau
• Chườm ấm vùng bụng khi đau quặn kiểu co thắt; không chườm nóng khi nghi ngờ viêm nhiễm cấp tính có sốt
• Không tự nhịn ăn hoàn toàn nhiều ngày và không tự dùng bất cứ thứ gì để cầm đau trước khi khám, vì việc đó che mất diễn biến mà bác sĩ cần quan sát
• Ăn chậm, nhai kỹ và không nằm ngay sau khi ăn — vừa giảm khó chịu lúc này, vừa hạn chế các đợt về sau
• Ăn đủ chất xơ và uống đủ nước mỗi ngày để tránh táo bón, một nguyên nhân đau bụng rất thường gặp và phòng được
• Rửa tay trước khi ăn và ăn chín uống sôi, nhất là khi ăn ngoài

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi đau bụng kéo dài quá một tới hai ngày mà không đỡ, khi đau tái đi tái lại nhiều đợt, khi đau làm thức giấc ban đêm, khi kèm sụt cân, hoặc khi thói quen đi ngoài thay đổi kéo dài trên vài tuần. Người trên năm mươi tuổi mới xuất hiện đau bụng lần đầu, phụ nữ mang thai và người có tiền sử phẫu thuật ổ bụng nên đi khám sớm hơn mốc đó.

Chuyên khoa phù hợp là Tiêu hóa; đau vùng bụng dưới ở nữ có thể cần khám Sản phụ khoa, còn đau quặn vùng hông lưng thì thuộc Tiết niệu. Bác sĩ thường hỏi rất kỹ về vị trí và diễn biến cơn đau, khám bụng theo từng vùng để tìm điểm đau và phản ứng thành bụng, rồi mới cân nhắc siêu âm hoặc xét nghiệm tùy hướng nghi ngờ.