Đau đầu chùm

Tổng quan

Đau đầu chùm là một trong những cơn đau dữ dội nhất mà y học ghi nhận. Tên gọi phản ánh đúng cách nó xuất hiện: các cơn không rải rác mà dồn thành từng chùm kéo dài vài tuần tới vài tháng, sau đó biến mất hoàn toàn trong nhiều tháng tới nhiều năm rồi quay lại.

Cơn có bộ đặc điểm rất riêng. Đau luôn ở một bên, khu trú quanh hốc mắt hoặc vùng thái dương, cảm giác như khoan hoặc dùi nóng đâm vào mắt. Cơn kéo dài từ mười lăm phút tới ba giờ và thường xuất hiện vào cùng một khung giờ mỗi ngày — rất nhiều người bị đánh thức vào khoảng một tới hai giờ sáng.

Đi kèm cơn đau là các dấu hiệu thần kinh tự chủ cùng bên với bên đau: chảy nước mắt, đỏ mắt, sụp mí, đồng tử co nhỏ, nghẹt hoặc chảy mũi, vã mồ hôi trán. Bộ dấu hiệu này gần như không có ở các loại đau đầu khác.

Một chi tiết phân biệt rất hữu ích với migraine: người đau đầu chùm bồn chồn không ngồi yên được, họ đi đi lại lại, lắc lư, ôm đầu hoặc đấm vào tường. Người bị migraine thì ngược lại — nằm im trong phòng tối vì mọi cử động đều làm đau tăng.

Bệnh gặp ở nam nhiều hơn nữ. Rượu bia gần như chắc chắn kích hoạt cơn khi đang trong đợt chùm, trong khi ngoài đợt thì uống lại không sao — đặc điểm này giúp nhiều người nhận ra bệnh của mình.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau dữ dội một bên, quanh hốc mắt hoặc thái dương
• Cảm giác như bị khoan hoặc dùi nóng đâm vào mắt
• Cơn kéo dài từ mười lăm phút tới ba giờ
• Cơn xuất hiện vào cùng khung giờ mỗi ngày, hay đánh thức ban đêm
• Chảy nước mắt và đỏ mắt cùng bên đau
• Sụp mí và đồng tử co nhỏ cùng bên
• Nghẹt mũi hoặc chảy mũi cùng bên
• Bồn chồn dữ dội, phải đi lại chứ không nằm yên được
• Các cơn dồn thành đợt vài tuần rồi biến mất hàng tháng

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau đầu dữ dội đột ngột đạt đỉnh trong vòng một phút, chưa từng gặp
• Đau đầu kèm sốt cao và cứng gáy
• Đau đầu kèm yếu tay chân, méo miệng hoặc nói khó
• Đau đầu kèm co giật hoặc rối loạn ý thức
• Nhìn đôi hoặc mất thị lực kèm đau đầu
• Đau đầu xuất hiện ngay sau chấn thương đầu
• Tính chất cơn đau thay đổi hẳn so với các cơn quen thuộc
• Đau đầu lần đầu xuất hiện sau tuổi năm mươi

Lời khuyên

• Ghi nhật ký cơn thật chi tiết: giờ bắt đầu, kéo dài bao lâu, bên nào, các dấu hiệu ở mắt và mũi đi kèm — đây là thông tin quyết định để chẩn đoán đúng
• Kiêng hoàn toàn rượu bia trong suốt đợt chùm, vì rượu là yếu tố kích hoạt cơn gần như chắc chắn ở giai đoạn này
• Giữ giờ ngủ và giờ thức thật đều, kể cả cuối tuần, bởi thay đổi nhịp thức ngủ hay khởi phát đợt mới
• Tránh ngủ trưa dài trong đợt chùm, vì giấc ngủ ngày cũng có thể kích hoạt cơn
• Bỏ thuốc lá, do hút thuốc liên quan rõ tới bệnh này
• Tránh nơi có mùi dung môi mạnh như xăng dầu, sơn, và tránh độ cao lớn trong đợt chùm
• Ngồi dậy và đi lại khi cơn ập tới thay vì cố nằm, vì tư thế nằm thường làm cơn nặng hơn
• Chuẩn bị sẵn kế hoạch cắt cơn mà bác sĩ đã hướng dẫn và để ở nơi dễ lấy, vì cơn lên rất nhanh
• Không tự dùng thuốc giảm đau thông thường lặp lại nhiều lần trong ngày, vì chúng tác dụng quá chậm so với thời gian cơn và dùng nhiều gây đau đầu do lạm dụng thuốc
• Báo cho người thân biết về bệnh và cách xử trí, bởi cơn dữ dội tới mức người bệnh khó tự xoay xở
• Tìm hỗ trợ tâm lý nếu cần, vì đợt chùm kéo dài ảnh hưởng nặng tới tinh thần và giấc ngủ

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Thần kinh khi có các cơn đau dữ dội một bên quanh hốc mắt kèm chảy nước mắt và nghẹt mũi cùng bên, khi cơn lặp lại vào cùng khung giờ, và khi cơn đánh thức giữa đêm. Cần đi cấp cứu khi đau đầu dữ dội đột ngột, khi kèm sốt và cứng gáy, hoặc khi kèm dấu hiệu thần kinh.

Bác sĩ chẩn đoán chủ yếu dựa vào mô tả cơn — vị trí, thời gian kéo dài, tính chu kỳ và các dấu hiệu tự chủ cùng bên. Nhật ký cơn vì thế là tài liệu quan trọng nhất mang tới buổi khám.

Chụp cộng hưởng từ sọ não thường được chỉ định ít nhất một lần để loại trừ tổn thương ở vùng nền sọ và xoang hang gây bệnh cảnh tương tự. Bác sĩ cũng phân biệt với migraine, đau dây thần kinh số V và các cơn đau đầu tự chủ khác, vì hướng xử trí khác nhau rõ rệt. Kế hoạch điều trị thường gồm hai phần: thuốc cắt cơn tác dụng nhanh và thuốc dự phòng dùng suốt đợt chùm.