Đau dây thần kinh số V

Tổng quan

Dây thần kinh số năm dẫn truyền cảm giác của toàn bộ vùng mặt về não. Trong bệnh này, dây thần kinh bị kích thích bất thường — nguyên nhân thường gặp nhất là một mạch máu chạy sát và đè lên rễ dây thần kinh ngay chỗ nó đi ra khỏi thân não, làm lớp vỏ bọc sợi thần kinh bị mòn dần theo nhịp đập của mạch.

Cơn đau có bộ đặc điểm gần như không lẫn được. Đau dữ dội như điện giật, dao đâm hoặc bỏng rát, chỉ kéo dài vài giây tới hai phút, khu trú ở một bên mặt theo vùng chi phối của dây — thường là vùng má, hàm trên hoặc hàm dưới. Giữa các cơn, người bệnh hoàn toàn không đau.

Đặc điểm quan trọng nhất là yếu tố khởi phát rất nhẹ: chạm nhẹ vào mặt, nói, nhai, nuốt, đánh răng, cạo râu, rửa mặt, hoặc chỉ một luồng gió lạnh thoảng qua. Nhiều người có một vùng cò súng rất nhỏ trên mặt mà chỉ cần chạm vào là cơn nổ ra. Hậu quả thực tế là người bệnh bỏ ăn, ngại nói, không dám đánh răng — dẫn tới sụt cân và sâu răng.

Có một chi tiết đáng ghi lại vì nó xảy ra thường xuyên: vì cơn đau khu trú ở vùng hàm mặt, rất nhiều người bệnh bị nhổ đi những chiếc răng hoàn toàn lành trước khi được chẩn đoán đúng. Dấu hiệu giúp phân biệt là đau răng thật thường âm ỉ kéo dài và liên quan tới nóng lạnh, còn đau ở đây là những nhát điện giật rất ngắn khởi phát bởi động tác chạm nhẹ.

Các biểu hiện thường gặp

• Cơn đau dữ dội như điện giật ở một bên mặt
• Cơn rất ngắn, chỉ vài giây tới hai phút
• Đau khu trú ở vùng má, hàm trên hoặc hàm dưới một bên
• Khởi phát khi chạm nhẹ vào mặt, nhai, nói, đánh răng hoặc gặp gió
• Có một vùng nhỏ trên mặt mà chạm vào là cơn nổ ra
• Các cơn xuất hiện thành loạt rồi có giai đoạn yên lặng
• Giữa các cơn hoàn toàn không đau
• Co giật nhẹ cơ mặt trong lúc cơn đau ập tới
• Sụt cân và ngại vệ sinh răng miệng do sợ khởi phát cơn

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau kèm tê bì kéo dài ở vùng mặt giữa các cơn
• Yếu cơ nhai hoặc lệch hàm khi há miệng
• Đau lan ra cả hai bên mặt
• Nhìn đôi, giảm thị lực hoặc sụp mí
• Nghe kém, ù tai hoặc chóng mặt xoay tròn kèm theo
• Yếu tay chân, đi loạng choạng
• Xuất hiện ở người dưới bốn mươi tuổi
• Đau đầu dữ dội đột ngột hoặc kèm sốt và cứng gáy

Lời khuyên

• Ghi lại vị trí chính xác vùng đau và các động tác gây khởi phát, vì bộ thông tin này gần như đủ để chẩn đoán
• Đi khám chuyên khoa Thần kinh trước khi đồng ý nhổ răng nếu đau có tính chất điện giật ngắn, để tránh mất răng lành một cách không cần thiết
• Tránh gió lạnh thổi vào mặt: đeo khẩu trang và khăn khi ra đường, không nằm dưới luồng điều hoà thổi thẳng
• Rửa mặt bằng nước ấm và lau nhẹ bằng khăn mềm thay vì xoa mạnh
• Ăn đồ mềm, nguội hoặc ấm vừa, cắt nhỏ và nhai bên không đau
• Dùng ống hút nếu việc uống làm khởi phát cơn, và ăn nhiều bữa nhỏ để bảo đảm đủ dinh dưỡng
• Không bỏ vệ sinh răng miệng; dùng bàn chải lông siêu mềm với nước ấm, hoặc súc miệng bằng nước muối ấm trong đợt đau nhiều
• Cạo râu bằng máy cạo điện thay vì dao cạo áp sát da
• Ngủ đủ và giảm căng thẳng, vì mệt mỏi làm hạ ngưỡng khởi phát cơn
• Uống thuốc đều đặn đúng liều bác sĩ kê và không tự tăng giảm, vì nhóm thuốc dùng cho bệnh này cần chỉnh liều từ từ và cần theo dõi xét nghiệm
• Tìm hỗ trợ tâm lý khi cần, bởi cơn đau tái diễn kèm nỗi sợ cơn tiếp theo ảnh hưởng nặng tới tinh thần

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Thần kinh khi có các cơn đau ngắn như điện giật ở một bên mặt, khi đau khởi phát bởi chạm nhẹ hay nhai, và khi phải hạn chế ăn uống vì sợ cơn. Cần đi khám sớm khi có tê bì kéo dài giữa các cơn, khi đau cả hai bên, hoặc khi người bệnh dưới bốn mươi tuổi.

Chẩn đoán chủ yếu dựa vào mô tả cơn, nên bác sĩ sẽ hỏi rất kỹ về thời gian kéo dài, tính chất và yếu tố khởi phát. Khám thần kinh vùng mặt là bước quan trọng: cảm giác mặt bình thường giữa các cơn phù hợp với thể thường gặp, còn tê bì kéo dài gợi ý có tổn thương thực thể cần tìm.

Chụp cộng hưởng từ sọ não được chỉ định để tìm mạch máu chèn vào rễ thần kinh và loại trừ u hoặc mảng thoái hoá myelin — đặc biệt cần thiết ở người trẻ và ở người có dấu hiệu bất thường khi khám. Điều trị bắt đầu bằng thuốc, và các thủ thuật can thiệp được cân nhắc khi thuốc không đủ hiệu quả hoặc gây tác dụng phụ không dung nạp được.