Đau gót chân và đau bàn chân

Triệu chứng này là gì

Bàn chân có hơn hai mươi sáu xương nhỏ, cùng hệ dây chằng và gân tạo thành các vòm cong. Cấu trúc vòm này hoạt động như một bộ giảm xóc, hấp thu lực mỗi khi chân chạm đất — lực đó có thể gấp nhiều lần trọng lượng cơ thể khi chạy. Bên dưới lòng bàn chân có một dải cân dày căng từ gót tới các ngón, giữ cho vòm không sập xuống.

Đau gót chân thường bắt nguồn từ chỗ dải cân đó bám vào xương gót. Kiểu đau rất đặc trưng: đau nhói nhất ở vài bước đầu tiên sau khi ngủ dậy hoặc sau khi ngồi lâu, rồi dịu đi khi đi lại một lúc, nhưng lại nặng lên vào cuối ngày sau khi đứng nhiều. Cơ chế là dải cân co ngắn lại trong lúc nghỉ rồi bị kéo căng đột ngột khi bước.

Đau ở các vùng khác của bàn chân có cơ chế khác. Đau vùng ức bàn chân thường do quá tải các đầu xương bàn; đau phía sau gót liên quan tới gân gót; còn đau kèm tê rát lan ra ngón chân gợi ý dây thần kinh nhỏ bị chèn ép. Vì vậy chỉ rõ điểm đau nhất trên bàn chân là thông tin có giá trị khi đi khám.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Không thể chịu lực lên chân sau chấn thương, hoặc bàn chân biến dạng rõ
• Bàn chân sưng nóng đỏ lan rộng kèm sốt cao
• Vết loét ở bàn chân có mủ, hoại tử hoặc bốc mùi
• Bàn chân lạnh, tái hoặc tím kèm mất mạch
• Đau dữ dội đột ngột ở bắp chân kèm sưng nóng một bên
• Mất cảm giác lan rộng ở bàn chân, hoặc không nhấc được mũi bàn chân
• Đau bàn chân kèm vết thương ở người có đái tháo đường
• Sưng đau dữ dội ngón chân cái kèm da đỏ căng bóng

Những nguyên nhân có thể gặp

• Viêm cân gan chân, với kiểu đau đặc trưng ở những bước đầu tiên buổi sáng
• Viêm hoặc thoái hóa gân gót, đau phía sau gót và khi kiễng chân
• Quá tải do tăng đột ngột quãng đường đi bộ, chạy, hoặc do đổi giày
• Gai xương gót, thường là hậu quả chứ không phải nguyên nhân gây đau
• Bàn chân bẹt hoặc vòm quá cao làm phân bố lực bất thường
• Gãy xương do mỏi ở người tăng cường độ tập nhanh
• Gút, thường khởi phát đột ngột ở khớp ngón chân cái
• Viêm khớp dạng thấp và các bệnh khớp viêm khác
• Chèn ép dây thần kinh nhỏ giữa các đầu xương bàn chân, gây tê rát lan ra ngón
• Tổn thương thần kinh ngoại biên ở người có đái tháo đường

Danh sách trên liệt kê ngang hàng và không theo mức phổ biến. Vị trí điểm đau và thời điểm đau nặng nhất trong ngày là căn cứ định hướng chính, nhưng vẫn cần khám để xác định.

Lời khuyên

• Giãn cơ trước khi bước xuống giường: kéo các ngón chân về phía mình và giữ khoảng ba mươi giây, làm vài lần trước khi đặt chân xuống sàn — đây là biện pháp đơn giản có hiệu quả rõ nhất với kiểu đau gót buổi sáng
• Lăn lòng bàn chân trên một chai nước lạnh vài phút mỗi tối
• Giãn bắp chân bằng cách chống tay vào tường, chân sau duỗi thẳng, giữ ba mươi giây; bắp chân căng là yếu tố làm dải cân gan chân quá tải
• Đi giày có đệm gót tốt và hỗ trợ vòm; không đi chân đất trên nền cứng, kể cả trong nhà
• Thay giày thể thao khi đế đã mòn, đừng chờ tới lúc rách
• Giảm quãng đường và cường độ trong giai đoạn đang đau, chuyển tạm sang bơi hoặc đạp xe
• Tăng khối lượng tập không quá khoảng một phần mười mỗi tuần khi quay lại
• Giữ cân nặng hợp lý, vì mỗi ký giảm đi làm giảm nhiều lần lực dồn lên bàn chân khi bước
• Chườm mát vùng đau mười lăm phút sau khi đi lại nhiều
• Với người có đái tháo đường: soi cả lòng bàn chân và kẽ ngón mỗi ngày để tìm vết xước, phồng rộp, nứt nẻ, vì cảm giác đau có thể đã giảm và vết thương dễ bị bỏ sót

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi đau kéo dài quá vài tuần dù đã giãn cơ và đổi giày, khi đau làm thay đổi dáng đi, khi bàn chân sưng tái đi tái lại, hoặc khi có tê rát lan ra các ngón. Cần đi khám ngay thay vì theo dõi nếu đau xuất hiện sau chấn thương, nếu có bất kỳ vết thương nào ở bàn chân và bạn có đái tháo đường, hoặc nếu kèm sốt.

Chuyên khoa phù hợp là Cơ Xương Khớp; phần tập giãn và điều chỉnh dáng đi nên có hướng dẫn của Phục hồi chức năng. Bác sĩ thường hỏi kỹ về thời điểm đau nặng nhất trong ngày và hoàn cảnh khởi phát, ấn tìm điểm đau chính xác, quan sát vòm bàn chân và dáng đi, xem mòn đế giày, rồi cân nhắc siêu âm phần mềm hoặc chụp phim khi nghi ngờ gãy xương do mỏi.