Đau thần kinh tọa

Tổng quan

Thần kinh tọa là dây thần kinh lớn nhất cơ thể, hợp thành từ nhiều rễ thần kinh vùng thắt lưng cùng, chạy qua mông rồi xuống mặt sau đùi, tách nhánh ở khoeo chân và đi tiếp xuống cẳng chân, bàn chân. Khi dây này hoặc các rễ tạo nên nó bị chèn ép hay kích thích, cơn đau chạy đúng theo đường đi đó.

Cần phân biệt rõ: đau thần kinh tọa là tên gọi của một kiểu đau, không phải tên một bệnh. Nguyên nhân bên dưới mới là thứ quyết định hướng xử trí. Hay gặp nhất là thoát vị đĩa đệm thắt lưng chèn rễ thần kinh. Các nguyên nhân khác gồm hẹp ống sống, trượt đốt sống, cơ hình lê co thắt ép vào dây thần kinh, và hiếm hơn là khối choán chỗ trong ống sống.

Cơn đau thường một bên, có tính chất bỏng rát hoặc như điện giật chứ không phải mỏi âm ỉ như đau cơ. Ngồi lâu, ho và rặn làm đau tăng. Nhiều người mô tả rất rõ dải đau chạy từ mông xuống, và chính chi tiết đó phân biệt nó với đau mông do cơ hay đau khớp háng — hai thứ hay bị gọi nhầm thành đau thần kinh tọa.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau chạy từ thắt lưng hoặc mông xuống mặt sau đùi và cẳng chân, thường một bên
• Cảm giác bỏng rát, châm chích hoặc như điện giật dọc theo đường đau
• Đau tăng khi ngồi lâu, đứng dậy, ho hoặc hắt hơi
• Tê bì ở cẳng chân hoặc bàn chân theo đúng dải đau
• Yếu chân nhẹ, khó nhón gót hoặc khó nhấc mũi chân
• Đau giảm khi nằm và khi đi bộ chậm với tư thế hơi cúi

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Yếu chân tăng nhanh hoặc bàn chân rớt xuống không nhấc lên được
• Bí tiểu, tiểu không tự chủ, đại tiện không tự chủ
• Mất cảm giác vùng bẹn, hậu môn và mặt trong hai đùi
• Đau lan xuống cả hai chân cùng lúc và tăng nhanh
• Đau kèm sốt cao, rét run
• Đau xuất hiện ngay sau tai nạn hoặc ngã mạnh

Lời khuyên

• Tiếp tục đi lại nhẹ nhàng trong ngưỡng chịu được thay vì nằm liệt giường, vì bất động kéo dài làm cơn đau dai dẳng hơn
• Chườm mát mười lăm phút vài lần trong hai ngày đầu khi đau cấp, sau đó chuyển sang chườm ấm khi cơ đã bớt co thắt
• Nằm nghiêng kẹp gối giữa hai đầu gối, hoặc nằm ngửa kê gối dưới khoeo, để giảm sức căng trên dây thần kinh
• Không ngồi liên tục quá ba mươi phút, đứng dậy đi vài bước rồi mới ngồi tiếp
• Tránh ngồi trên ghế thấp hoặc ghế mềm lún, chọn ghế có tựa lưng và đặt hai bàn chân chạm sàn
• Tập kéo giãn nhẹ nhàng vùng mông và mặt sau đùi theo hướng dẫn, dừng lại khi cảm giác tê tăng lên
• Không nâng vật nặng và không vừa xoay người vừa nhấc đồ trong giai đoạn đang đau
• Giảm cân nếu thừa cân và bỏ thuốc lá, vì cả hai đều làm đĩa đệm xấu đi
• Không để người không có chuyên môn giẫm lưng, kéo nắn hay bẻ vặn cột sống
• Ghi lại đường lan chính xác của cơn đau và các tư thế làm tăng giảm, đây là thông tin quan trọng nhất khi đi khám
• Đau thần kinh tọa chỉ là biểu hiện, nên đừng dừng ở việc làm dịu cơn đau mà bỏ qua bước tìm nguyên nhân bên dưới

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Cơ xương khớp hoặc Thần kinh khi đau lan xuống chân kéo dài trên hai tuần, khi cơn đau tái phát nhiều đợt, và khi kèm tê bì hoặc yếu chân. Người trên 50 tuổi mới xuất hiện lần đầu, hoặc người có tiền sử ung thư, cần được khám sớm hơn.

Bác sĩ khám thần kinh và làm các nghiệm pháp căng rễ để xác định rễ nào đang bị ảnh hưởng, đồng thời loại trừ đau từ khớp háng hay khớp cùng chậu. Chẩn đoán hình ảnh không cần thiết cho mọi trường hợp; nó được chỉ định khi có dấu hiệu thần kinh rõ, khi triệu chứng kéo dài không cải thiện, hoặc khi cần loại trừ nguyên nhân nghiêm trọng. Nhớ rằng mục tiêu của buổi khám là tìm ra nguyên nhân gây chèn ép, chứ không chỉ đặt tên cho cơn đau.