Đau và sưng tinh hoàn

Triệu chứng này là gì

Tinh hoàn nằm trong bìu, treo bằng thừng tinh — bó gồm mạch máu, ống dẫn tinh và thần kinh. Vị trí nằm ngoài ổ bụng giúp tinh hoàn giữ nhiệt độ thấp hơn thân nhiệt, điều kiện cần cho việc sinh tinh. Phía sau trên mỗi tinh hoàn có mào tinh, nơi tinh trùng trưởng thành và được lưu giữ.

Cách thừng tinh treo tinh hoàn tạo ra một nguy cơ đặc thù: tinh hoàn có thể xoắn quanh trục của chính nó, làm mạch máu bị thắt lại và máu ngừng nuôi. Đây là tình huống cấp cứu ngoại khoa với cửa sổ can thiệp tính bằng giờ — càng muộn thì khả năng cứu được tinh hoàn càng giảm nhanh. Đặc điểm nhận biết: đau khởi phát rất đột ngột, dữ dội, thường ở một bên, hay xảy ra ban đêm hoặc sau vận động, kèm buồn nôn và bìu sưng đỏ.

Bên cạnh nhóm đau cấp còn một nhóm khác cần chú ý theo cách riêng: khối rắn không đau sờ thấy trong tinh hoàn. Nhóm này thường không gây khó chịu gì nên dễ bị bỏ qua nhiều tháng, trong khi phát hiện sớm ảnh hưởng rất nhiều tới kết quả điều trị. Đó là lý do việc tự kiểm tra định kỳ có giá trị thực tế với nam giới trẻ.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau tinh hoàn khởi phát đột ngột và dữ dội — cần tới cơ sở y tế ngay trong vài giờ đầu, không chờ xem có đỡ không
• Đau một bên kèm buồn nôn, nôn và bìu sưng đỏ
• Tinh hoàn nằm cao hơn bình thường hoặc lệch trục so với bên kia
• Đau tinh hoàn ở trẻ trai và thiếu niên, kể cả khi mức đau có vẻ vừa phải
• Sưng bìu nhanh sau chấn thương
• Sốt cao kèm sưng đau bìu và tiểu buốt
• Sờ thấy khối rắn, chắc, không đau trong tinh hoàn
• Bìu sưng đỏ lan rộng nhanh kèm đau dữ dội và mệt lả

Những nguyên nhân có thể gặp

• Xoắn tinh hoàn, hay gặp nhất ở trẻ trai và thiếu niên nhưng có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi
• Viêm mào tinh hoàn, thường đau tăng dần trong vài ngày và kèm tiểu buốt
• Viêm tinh hoàn, có thể sau quai bị
• Chấn thương vùng bìu
• Thoát vị bẹn xuống bìu
• Tràn dịch màng tinh hoàn, gây sưng nhưng thường không đau
• Giãn tĩnh mạch thừng tinh, sờ như búi giun mềm, rõ hơn khi đứng
• Nang mào tinh
• Xoắn phần phụ tinh hoàn, thường gặp ở trẻ và ít nặng hơn xoắn tinh hoàn
• U tinh hoàn, thường biểu hiện bằng khối chắc không đau

Các nguyên nhân được liệt kê ngang hàng, không theo mức phổ biến. Điểm cần nhấn: không thể tự phân biệt xoắn tinh hoàn với viêm mào tinh tại nhà, mà hai tình trạng này khác nhau hoàn toàn về mức khẩn cấp.

Lời khuyên

• Với đau đột ngột dữ dội: đi cấp cứu ngay, không chườm, không uống gì để giảm đau, không chờ theo dõi — mỗi giờ trôi qua đều làm giảm khả năng giữ được tinh hoàn
• Không ăn uống gì trên đường tới bệnh viện, phòng khi cần can thiệp ngay
• Tự kiểm tra tinh hoàn mỗi tháng một lần, tốt nhất sau khi tắm nước ấm khi da bìu mềm: lăn nhẹ từng bên giữa ngón cái và các ngón còn lại, cảm nhận bề mặt trơn đều
• Mục đích tự kiểm tra là quen với tinh hoàn bình thường của mình để nhận ra thay đổi, không phải để tự chẩn đoán
• Mào tinh nằm phía sau trên là cấu trúc bình thường, đừng nhầm nó với khối bất thường
• Mặc quần lót nâng đỡ vừa vặn khi đang sưng đau nhẹ, và nằm kê cao vùng bìu
• Mang đồ bảo hộ khi chơi các môn thể thao đối kháng
• Đi tiểu sau khi quan hệ và dùng bao cao su, vì nhiễm trùng lây qua đường tình dục là nguyên nhân viêm mào tinh thường gặp ở người trẻ
• Điều trị dứt điểm nhiễm khuẩn đường tiết niệu thay vì dừng giữa chừng
• Tiêm phòng quai bị theo khuyến cáo
• Không tự nắn bóp mạnh vùng đang sưng đau

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Đau tinh hoàn đột ngột là đi cấp cứu, không phải đi khám theo lịch. Ngoài tình huống đó, nên đi khám với bất kỳ khối nào mới sờ thấy dù không đau, khi bìu sưng kéo dài, khi đau âm ỉ trên vài ngày, khi có tiểu buốt kèm sưng đau, hoặc khi thấy búi tĩnh mạch nổi rõ ở bìu — nhóm cuối có thể ảnh hưởng tới khả năng sinh sản nên đáng được đánh giá.

Chuyên khoa phù hợp là Tiết niệu hoặc Nam khoa. Bác sĩ thường hỏi về thời điểm và tốc độ khởi phát — chi tiết quyết định hướng xử trí — khám cả hai bên để so sánh, kiểm tra một số phản xạ vùng bìu, rồi siêu âm Doppler để đánh giá dòng máu nuôi tinh hoàn. Đây là thăm dò phân biệt xoắn tinh hoàn với viêm, và cần được làm khẩn khi nghi ngờ xoắn.