Dị ứng thức ăn

Tổng quan

Dị ứng thức ăn là phản ứng của hệ miễn dịch với một loại thực phẩm vốn vô hại với phần lớn người khác. Triệu chứng thường xuất hiện trong vòng vài phút tới hai giờ sau khi ăn, và có thể tái diễn giống hệt mỗi lần ăn đúng món đó — tính lặp lại này là manh mối quan trọng nhất.

Ở Việt Nam, các thủ phạm hay gặp gồm hải sản có vỏ như tôm cua ghẹ, cá, trứng, sữa bò, đậu phộng và các loại hạt, đậu nành. Trẻ nhỏ hay dị ứng sữa bò và trứng, và nhiều trẻ hết dị ứng khi lớn lên; dị ứng hải sản và đậu phộng thì thường theo suốt đời.

Cần phân biệt rõ với bất dung nạp thức ăn, thứ rất hay bị gọi nhầm là dị ứng. Bất dung nạp lactose chẳng hạn, gây đầy bụng, sôi bụng và tiêu chảy sau khi uống sữa, nhưng đó là vấn đề tiêu hoá chứ không phải miễn dịch — nó khó chịu nhưng không gây phản vệ, và lượng nhỏ thường vẫn dung nạp được. Dị ứng thật thì một lượng rất nhỏ cũng đủ gây phản ứng, và mức độ có thể nặng lên qua từng lần.

Điều quan trọng nhất cần hiểu: dị ứng thức ăn có thể dẫn tới sốc phản vệ. Người từng có phản ứng ở mức nổi mề đay kèm khó thở, sưng môi hay choáng váng cần được bác sĩ lập kế hoạch dự phòng riêng, chứ không chỉ đơn giản là tránh ăn món đó.

Các biểu hiện thường gặp

• Ngứa hoặc châm chích ở môi, lưỡi và trong miệng ngay khi ăn
• Nổi mề đay, mẩn đỏ ngứa lan trên da
• Sưng nề môi, quanh mắt hoặc mặt
• Buồn nôn, nôn, đau bụng quặn, tiêu chảy
• Hắt hơi, chảy mũi, ngứa mắt
• Ho, khàn tiếng hoặc khò khè nhẹ
• Triệu chứng lặp lại giống nhau mỗi lần ăn đúng loại thực phẩm đó
• Ở trẻ nhỏ: quấy khóc, nôn trớ, phát ban quanh miệng sau khi ăn

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khó thở, thở rít hoặc cảm giác nghẹn ở cổ họng
• Sưng nề môi, lưỡi hoặc vùng mặt tăng nhanh
• Choáng váng, ngất hoặc gần ngất sau khi ăn
• Da tái, tay chân lạnh, vã mồ hôi lạnh
• Nổi mề đay lan nhanh kèm nôn hoặc đau bụng dữ dội
• Nôn liên tục kèm lơ mơ ở trẻ nhỏ
• Đi ngoài ra máu ở trẻ đang bú

Lời khuyên

• Ghi nhật ký ăn uống và triệu chứng trong hai tới bốn tuần, ghi rõ giờ ăn, món ăn và giờ xuất hiện triệu chứng — đây là thứ giá trị nhất mang tới buổi khám
• Đọc kỹ thành phần trên nhãn mọi lần mua, kể cả sản phẩm quen dùng, vì nhà sản xuất có thể đổi công thức
• Hỏi rõ nguyên liệu và cách chế biến khi ăn ngoài, nói cụ thể tên thực phẩm cần tránh thay vì chỉ nói "tôi bị dị ứng"
• Cẩn thận với nhiễm chéo: chung dầu chiên, chung thớt, chung vá múc — lượng rất nhỏ cũng đủ gây phản ứng ở người dị ứng thật
• Không tự loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm cùng lúc dựa trên phỏng đoán, vì việc này gây thiếu chất mà vẫn không tìm ra thủ phạm, đặc biệt nguy hiểm với trẻ đang lớn
• Không dựa vào các gói xét nghiệm dị ứng thực phẩm bán tràn lan không qua bác sĩ, bởi kết quả dương tính không đồng nghĩa với dị ứng trên lâm sàng
• Báo cho nhà trường, người trông trẻ và người thân biết chính xác trẻ dị ứng gì và phải làm gì khi có phản ứng
• Mang theo thẻ ghi rõ thực phẩm cần tránh và kế hoạch xử trí do bác sĩ lập, nếu từng có phản ứng nặng
• Không tự thử ăn lại thực phẩm đã gây phản ứng nặng để kiểm tra, việc thử lại phải làm dưới giám sát y tế
• Với trẻ bú mẹ nghi dị ứng đạm sữa bò, chỉ điều chỉnh chế độ ăn của mẹ theo hướng dẫn của bác sĩ, không tự kiêng tràn lan
• Đi khám lại định kỳ với trẻ, vì nhiều trẻ hết dị ứng sữa bò và trứng khi lớn lên và không cần kiêng suốt đời

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Cần gọi cấp cứu ngay khi có khó thở, sưng môi lưỡi, choáng váng hoặc ngất sau khi ăn. Nên khám chuyên khoa Dị ứng - Miễn dịch khi triệu chứng lặp lại sau khi ăn một loại thực phẩm, khi phản ứng ngày càng nặng hơn qua từng lần, khi trẻ chậm lớn vì phải kiêng nhiều món, và khi chưa xác định được thủ phạm.

Bác sĩ khai thác rất kỹ mối liên hệ giữa món ăn và triệu chứng, nên nhật ký ăn uống là tài liệu quan trọng nhất. Các test dị ứng trên da và xét nghiệm máu được chỉ định khi cần, nhưng kết quả phải được đọc cùng bệnh cảnh chứ không đứng một mình. Ở một số trường hợp, test ăn thử dưới giám sát y tế là cách xác định chính xác nhất và cũng là cách duy nhất để khẳng định một trẻ đã hết dị ứng. Người từng có phản ứng nặng sẽ được lập kế hoạch dự phòng riêng.