Dị ứng thuốc

Tổng quan

Dị ứng thuốc là phản ứng của hệ miễn dịch với một loại thuốc, khác với tác dụng phụ thông thường vốn liên quan tới cơ chế tác dụng và liều dùng. Cùng một thuốc, người này dùng bình thường còn người kia phản ứng ngay, và phản ứng có thể xảy ra với thuốc mà bản thân đã dùng nhiều lần trước đó không sao.

Mức độ trải rất rộng. Nhẹ nhất là ban đỏ ngứa xuất hiện vài ngày sau khi bắt đầu dùng thuốc. Nặng hơn là phản vệ, xảy ra trong vòng vài phút tới một giờ với khó thở và tụt huyết áp. Có một nhóm phản ứng nặng đặc biệt gây bong da và loét niêm mạc: người bệnh sốt cao, ban lan nhanh, da bong thành mảng, kèm loét ở miệng, mắt và bộ phận sinh dục — đây là tình huống đe doạ tính mạng và cần vào viện ngay.

Việc quan trọng nhất mà người bệnh làm được, và cũng hay bị bỏ sót nhất: ghi lại chính xác tên hoạt chất của thuốc đã gây phản ứng, không phải chỉ tên thương mại. Một hoạt chất có thể nằm trong hàng chục biệt dược khác nhau, nên nhớ mỗi tên biệt dược sẽ không giúp tránh được lần sau. Thông tin này cần được nói ra ở mọi lần khám, mọi lần mua thuốc và trước mọi thủ thuật.

Cần phân biệt với tình huống rất hay gặp: phát ban trong lúc đang ốm chưa chắc do thuốc, vì nhiều bệnh nhiễm virus cũng gây ban. Đây là điều chỉ bác sĩ phân biệt được, và dán nhãn dị ứng nhầm cho một loại thuốc sẽ loại bỏ vĩnh viễn một lựa chọn điều trị.

Các biểu hiện thường gặp

• Ban đỏ ngứa lan trên thân mình và tứ chi, thường sau vài ngày dùng thuốc
• Nổi mề đay từng đám, mảng sẩn phù di chuyển
• Ngứa nhiều, đặc biệt về đêm
• Sưng nề môi, quanh mắt hoặc mặt
• Sốt nhẹ đi kèm ban
• Buồn nôn, đau bụng hoặc tiêu chảy
• Ban xuất hiện đúng ở một vị trí cố định mỗi lần dùng lại thuốc đó
• Bong vảy da khi ban bắt đầu lui

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khó thở, thở rít, cảm giác nghẹn ở cổ họng
• Sưng nề môi, lưỡi hoặc mặt tăng nhanh
• Choáng váng, ngất, tim đập nhanh, da tái
• Sốt cao kèm ban lan rất nhanh khắp người
• Da bong thành mảng, đau rát như bỏng
• Loét hoặc trợt ở miệng, mắt, bộ phận sinh dục
• Nổi mụn nước hoặc mụn mủ lan rộng trên nền da đỏ
• Vàng da, nước tiểu sẫm màu kèm ban và sốt

Lời khuyên

• Ngừng ngay thuốc nghi ngờ và liên hệ bác sĩ, đừng tự đổi sang một thuốc khác cùng nhóm mà chưa hỏi
• Ghi lại tên hoạt chất, không chỉ tên biệt dược, cùng ngày dùng và mô tả phản ứng; chụp ảnh vỏ hộp và ảnh tổn thương da
• Chụp ảnh ban theo ngày để bác sĩ thấy được diễn tiến, vì tổn thương thường thay đổi nhanh
• Mang theo thẻ hoặc ghi trong điện thoại danh sách thuốc từng gây dị ứng, đặt ở nơi dễ tìm khi cấp cứu
• Nói rõ tiền sử dị ứng thuốc ở mọi lần khám, mọi lần mua thuốc và trước mọi thủ thuật hay chụp chiếu có cản quang
• Báo cho người thân biết mình dị ứng thuốc gì, để họ nói thay khi mình không tỉnh táo
• Không tự mua thuốc theo đơn của người khác hoặc theo mách bảo, vì thành phần có thể trùng với thứ đã gây phản ứng
• Đọc kỹ thành phần trên mọi hộp thuốc trước khi dùng, kể cả thuốc cảm cúm thông thường vốn hay phối hợp nhiều hoạt chất
• Không tự thử lại thuốc đã gây phản ứng để xem có thật không, bởi lần sau thường nặng hơn lần trước
• Không tự bôi hay uống thuốc chống dị ứng kéo dài để che triệu chứng mà vẫn tiếp tục dùng thuốc nghi ngờ
• Đi khám chuyên khoa Dị ứng sau đợt cấp để xác định đúng thủ phạm, vì dán nhãn nhầm sẽ loại bỏ vĩnh viễn một lựa chọn điều trị cần thiết về sau

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Cần đi cấp cứu ngay khi có khó thở, sưng môi lưỡi, choáng váng, sốt cao kèm ban lan nhanh, da bong thành mảng, hoặc loét ở miệng và mắt. Nên đi khám trong ngày khi ban lan rộng, khi có sốt đi kèm, và khi phản ứng xảy ra với thuốc đang cần dùng tiếp.

Bác sĩ sẽ dựng lại dòng thời gian giữa các thuốc đã dùng và thời điểm phản ứng — đây là phần quan trọng nhất, nên hãy mang theo toàn bộ đơn thuốc và vỏ hộp. Bác sĩ cũng phân biệt với ban do nhiễm virus, vốn rất hay bị quy nhầm cho thuốc. Ở một số trường hợp, test dị ứng được chỉ định sau một khoảng thời gian nhất định kể từ đợt cấp. Kết quả cuối cùng nên là một danh sách rõ ràng những hoạt chất cần tránh và những lựa chọn thay thế an toàn.