Động kinh

Tổng quan

Động kinh là bệnh lý mạn tính của não, đặc trưng bởi các cơn tái phát do một nhóm tế bào thần kinh phóng điện đồng loạt bất thường. Điểm cần phân biệt: một cơn co giật đơn độc do sốt cao, hạ đường huyết hay ngộ độc không phải là động kinh — chẩn đoán đòi hỏi các cơn lặp lại mà không có yếu tố kích thích cấp tính.

Biểu hiện phụ thuộc vào vùng não bị ảnh hưởng, và điều này thường bị hiểu hẹp. Nhiều người chỉ hình dung cơn co giật toàn thân với ngã lăn, gồng cứng rồi giật, sùi bọt mép, cắn phải lưỡi và tiểu không tự chủ. Nhưng cũng có những cơn rất kín đáo: cơn vắng ý thức ở trẻ em — đang nói bỗng dừng lại, nhìn vô hồn vài giây rồi tiếp tục như không có gì, dễ bị cho là mất tập trung; hoặc cơn cục bộ chỉ giật một tay, có ảo giác mùi vị, hoặc cảm giác quen thuộc lạ lùng.

Nguyên nhân gồm di chứng chấn thương sọ não, đột quỵ, nhiễm khuẩn thần kinh, u não; nhưng một tỉ lệ lớn không tìm được nguyên nhân rõ ràng.

Điểm quan trọng cần biết: phần lớn người bệnh kiểm soát được cơn và sống sinh hoạt bình thường nếu dùng thuốc đều đặn. Ngược lại, tự ngừng thuốc đột ngột là nguyên nhân hàng đầu gây cơn nặng kéo dài.

Các biểu hiện thường gặp

• Cơn co giật toàn thân: ngã, gồng cứng rồi giật đều hai bên
• Mất ý thức trong cơn, không nhớ gì về cơn
• Sùi bọt mép, cắn phải lưỡi hoặc má trong
• Tiểu hoặc đại tiện không tự chủ trong cơn
• Cơn vắng ý thức: dừng hoạt động, nhìn vô hồn vài giây rồi tiếp tục
• Cơn cục bộ: giật một tay, tê một vùng, ảo giác mùi vị hoặc âm thanh
• Cảm giác báo trước trước cơn như mùi lạ, sợ hãi, khó chịu vùng bụng
• Lú lẫn, đau đầu, mỏi cơ và buồn ngủ sau cơn

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Cơn kéo dài quá năm phút
• Nhiều cơn liên tiếp mà giữa các cơn người bệnh không tỉnh lại
• Khó thở hoặc tím tái sau cơn
• Cơn đầu tiên trong đời
• Cơn xảy ra sau chấn thương đầu
• Cơn kèm sốt cao và cứng gáy
• Không tỉnh lại sau ba mươi phút kể từ khi hết cơn
• Cơn ở phụ nữ đang mang thai
• Chấn thương nặng trong lúc lên cơn

Lời khuyên

• Tuyệt đối không nhét bất cứ vật gì vào miệng người đang co giật — không thìa, không đũa, không ngón tay; việc này gây gãy răng, tổn thương hàm và dị vật đường thở, còn người bệnh không thể nuốt lưỡi được
• Không giữ chặt hoặc cố ghì người bệnh xuống, chỉ dọn các vật cứng và sắc nhọn xung quanh
• Đặt vật mềm dưới đầu, nới lỏng cổ áo và bấm giờ ngay khi cơn bắt đầu
• Đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn ngay khi cơn giật kết thúc, để dịch trong miệng chảy ra ngoài
• Ở bên cạnh cho tới khi người bệnh tỉnh táo hoàn toàn và không cho ăn uống gì trước lúc đó
• Gọi cấp cứu khi cơn kéo dài quá năm phút hoặc có nhiều cơn liên tiếp không tỉnh lại giữa chừng
• Uống thuốc đúng giờ mỗi ngày và không bao giờ tự ngừng hay tự giảm liều, vì ngừng đột ngột gây cơn nặng kéo dài
• Ghi nhật ký cơn: ngày giờ, kéo dài bao lâu, hoàn cảnh trước đó — bản ghi này giúp bác sĩ chỉnh thuốc chính xác
• Ngủ đủ và đều giờ, hạn chế rượu bia, vì thiếu ngủ và rượu là hai yếu tố khởi phát cơn phổ biến nhất
• Không bơi một mình, không tắm bồn một mình, và không lái xe cho tới khi bác sĩ xác nhận cơn đã được kiểm soát đủ lâu
• Báo cho gia đình, đồng nghiệp hoặc nhà trường biết cách sơ cứu, và mang theo thẻ ghi chẩn đoán cùng thuốc đang dùng

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Cần đi khám chuyên khoa Thần kinh sau cơn co giật đầu tiên trong đời, và đi cấp cứu khi cơn kéo dài quá năm phút, khi có nhiều cơn liên tiếp, khi cơn xảy ra sau chấn thương đầu, hoặc khi kèm sốt và cứng gáy.

Bác sĩ khai thác rất kỹ diễn biến cơn, và lời kể của người chứng kiến quan trọng hơn lời kể của người bệnh vì bản thân người bệnh không nhớ gì — nếu quay được video cơn thì đó là tài liệu giá trị nhất. Điện não đồ giúp tìm hoạt động điện bất thường, nhưng điện não bình thường không loại trừ được chẩn đoán.

Chụp cộng hưởng từ sọ não được chỉ định để tìm tổn thương cấu trúc gây cơn. Xét nghiệm máu đánh giá đường huyết, điện giải, chức năng gan thận nhằm loại trừ các nguyên nhân cấp tính. Sau khi có chẩn đoán, việc chỉnh thuốc thường mất vài tháng và cần tái khám đều đặn để tìm liều kiểm soát được cơn với ít tác dụng phụ nhất.