Đột quỵ

Tổng quan

Nếu bạn đang đọc bài này vì một người bên cạnh vừa méo miệng, yếu một bên tay chân hoặc nói khó: hãy gọi cấp cứu ngay bây giờ, rồi đọc tiếp. Đây là tình huống mà mọi phút đều tính.

Đột quỵ xảy ra khi máu ngừng tới một vùng não. Có hai cơ chế: nhồi máu não do cục máu đông bịt mạch, và xuất huyết não do mạch vỡ làm máu tràn vào mô não. Hai loại này biểu hiện gần giống nhau và không thể phân biệt được tại nhà — chỉ chụp cắt lớp hoặc cộng hưởng từ mới trả lời được. Đó là lý do không được tự cho uống bất cứ thuốc gì: thứ có ích cho loại này có thể làm loại kia nặng thêm.

Tế bào não không chịu được thiếu oxy. Vùng mất máu bắt đầu chết trong vài phút, và quanh nó là một vùng đang hấp hối nhưng còn cứu được nếu máu trở lại kịp. Toàn bộ ý nghĩa của việc đi viện sớm nằm ở vùng này, và cửa sổ can thiệp tính bằng giờ chứ không phải ngày.

Cách nhận biết dễ nhớ nhất là FAST. F — mặt: bảo người bệnh cười, xem một bên mặt có xệ xuống không. A — tay: bảo giơ hai tay lên, xem một bên có rơi xuống không. S — lời nói: bảo nhắc lại một câu đơn giản, xem có nói đớ hoặc không tìm được từ không. T — thời gian: chỉ cần một trong ba dấu hiệu trên, gọi cấp cứu ngay. Thêm hai dấu hiệu nữa cũng thường gặp: mất thăng bằng đột ngột và mất thị lực đột ngột ở một hoặc hai mắt.

Việc hữu ích nhất người nhà làm được, ngoài gọi cấp cứu, là ghi lại giờ triệu chứng bắt đầu — hoặc giờ cuối cùng còn thấy người bệnh hoàn toàn bình thường. Lựa chọn điều trị phụ thuộc trực tiếp vào con số đó.

Các biểu hiện thường gặp

• Méo miệng, lệch một bên mặt, tê nửa mặt
• Yếu hoặc liệt tay chân một bên, xuất hiện đột ngột
• Nói đớ, nói khó, hoặc không tìm được từ để diễn đạt
• Nhìn mờ hoặc mất thị lực đột ngột
• Chóng mặt dữ dội, mất thăng bằng, đi lảo đảo
• Đau đầu dữ dội đột ngột chưa từng có, có thể kèm nôn
• Lú lẫn hoặc giảm ý thức xuất hiện nhanh

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Bất kỳ dấu hiệu nào của FAST — gọi cấp cứu ngay, không chờ
• Yếu liệt hoặc tê nửa người xuất hiện đột ngột
• Đau đầu dữ dội đột ngột như bị đánh vào đầu
• Hôn mê, gọi không tỉnh, thở bất thường
• Triệu chứng tự hết sau vài phút — vẫn phải đi khám ngay trong ngày

Lời khuyên

• Gọi cấp cứu ngay khi nghi ngờ, không chờ xem có đỡ không — chờ là mất phần não còn cứu được
• Ghi lại giờ khởi phát, hoặc giờ cuối cùng thấy người bệnh còn bình thường, và nói với nhân viên y tế
• Không tự chở người bệnh bằng xe máy; gọi xe cấp cứu để được xử trí trên đường và tới đúng bệnh viện có khả năng can thiệp
• Không cạo gió, không chích máu đầu ngón tay, không giật tóc hay xoa dầu — những việc này không cứu được não mà chỉ làm mất thời gian
• Không cho ăn, uống nước hay uống bất cứ thuốc gì, vì người bệnh có thể sặc và vì chưa biết là nhồi máu hay xuất huyết
• Mang theo danh sách thuốc đang dùng và tiền sử bệnh khi đi cấp cứu
• Kiểm soát huyết áp, đường huyết và mỡ máu đều đặn, vì đây là ba yếu tố nguy cơ lớn nhất
• Bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia
• Đi khám tim khi hay hồi hộp đánh trống ngực, vì rối loạn nhịp là nguyên nhân đột quỵ hay bị bỏ sót
• Không tự ngừng thuốc phòng ngừa đã được kê sau đột quỵ hoặc sau cơn thiếu máu não thoáng qua

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Đột quỵ không thuộc nhóm "nên đi khám" mà thuộc nhóm gọi cấp cứu ngay lập tức. Bất kỳ dấu hiệu FAST nào, kể cả nhẹ, kể cả chỉ kéo dài vài phút rồi hết, đều là lý do đủ.

Trường hợp triệu chứng tự hết hoàn toàn trong vòng vài phút tới một giờ được gọi là cơn thiếu máu não thoáng qua, và đây là chỗ rất nhiều người chủ quan. Hết triệu chứng không có nghĩa là đã an toàn: nguy cơ đột quỵ thật sự cao nhất trong những ngày ngay sau đó, nên vẫn phải đi khám ngay trong ngày. Nội dung này có bài riêng.

Tại bệnh viện, người bệnh được chụp não khẩn cấp để phân biệt nhồi máu với xuất huyết, kèm xét nghiệm máu, điện tim và thăm dò mạch. Hướng xử trí khác nhau hoàn toàn giữa hai loại, và với nhồi máu não thì thời gian từ lúc khởi phát quyết định những lựa chọn nào còn khả thi.

Sau giai đoạn cấp, phục hồi chức năng nên bắt đầu sớm và duy trì đều, cùng với điều trị dự phòng tái phát — người đã bị một lần có nguy cơ bị lần nữa cao hơn hẳn.