Đục thủy tinh thể

Tổng quan

Thuỷ tinh thể là thấu kính trong suốt nằm sau đồng tử, có nhiệm vụ hội tụ ánh sáng lên võng mạc. Theo tuổi, các protein cấu tạo nên nó biến đổi và kết tụ lại, làm thấu kính mất dần độ trong. Ánh sáng đi qua bị tán xạ, và hình ảnh tới võng mạc trở nên mờ đục.

Đây là nguyên nhân hàng đầu gây giảm thị lực ở người cao tuổi, nhưng cũng là nguyên nhân gây mù có thể phục hồi được — điểm quan trọng nhất của bài này. Sau khi thay thuỷ tinh thể đục bằng thấu kính nhân tạo, phần lớn người bệnh lấy lại thị lực tốt.

Các yếu tố thúc đẩy gồm tuổi cao, tiếp xúc tia cực tím kéo dài, hút thuốc lá, đái tháo đường, chấn thương mắt, và dùng corticoid lâu dài. Có những trường hợp bẩm sinh ở trẻ nhỏ, và nhóm này cần phát hiện thật sớm vì ảnh hưởng tới sự phát triển thị giác.

Bệnh tiến triển rất chậm và không đau, nên người bệnh thích nghi dần và ít khi nhận ra mình đã nhìn kém tới mức nào. Có một hiện tượng đáng chú ý: thị lực gần tốt lên tạm thời khiến người già bỗng đọc được mà không cần kính — đây không phải mắt tốt lên mà là dấu hiệu thuỷ tinh thể đang biến đổi.

Cần nói thẳng một điều: không có thuốc nhỏ, viên uống hay thực phẩm chức năng nào làm tan được thuỷ tinh thể đã đục. Các sản phẩm quảng cáo điều này chỉ làm người bệnh trì hoãn.

Các biểu hiện thường gặp

• Nhìn mờ như qua lớp sương hoặc kính bẩn, tăng dần theo tháng năm
• Chói và loá mắt khi ra nắng hoặc khi gặp đèn xe ngược chiều
• Nhìn đêm kém đi rõ rệt, ngại lái xe buổi tối
• Màu sắc nhợt nhạt, ngả vàng hoặc nâu
• Nhìn một vật thành hai hoặc nhiều hình ở cùng một mắt
• Phải thay kính liên tục mà vẫn không rõ
• Thị lực gần bỗng tốt lên tạm thời, đọc được mà không cần kính
• Đồng tử chuyển màu trắng đục khi bệnh đã nặng

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Giảm thị lực đột ngột trong vài giờ tới vài ngày
• Đau nhức mắt dữ dội kèm đỏ mắt và nôn
• Nhìn thấy quầng sáng quanh đèn kèm đau nhức mắt
• Chớp sáng hoặc đốm đen bay xuất hiện đột ngột
• Vùng tối như tấm rèm che một phần tầm nhìn
• Ở trẻ nhỏ: đồng tử phản chiếu ánh trắng khi chụp ảnh có đèn
• Mắt lác mới xuất hiện ở trẻ

Lời khuyên

• Không tin và không dùng các loại thuốc nhỏ hay viên uống quảng cáo làm tan đục thuỷ tinh thể, vì chúng không có tác dụng và chỉ khiến trì hoãn việc xử lý đúng
• Đeo kính râm chống tia cực tím và đội mũ rộng vành khi ra nắng, đây là biện pháp phòng ngừa có ý nghĩa nhất
• Bỏ thuốc lá, vì hút thuốc là yếu tố nguy cơ độc lập và đã được xác định rõ
• Kiểm soát tốt đường huyết nếu mắc đái tháo đường, bởi nhóm này bị đục thuỷ tinh thể sớm hơn và tiến triển nhanh hơn
• Hỏi bác sĩ nếu đang dùng corticoid kéo dài dưới bất kỳ dạng nào, kể cả thuốc nhỏ mắt và thuốc hít
• Tăng độ sáng khi đọc và dùng đèn chiếu trực tiếp vào trang sách
• Dùng kính râm hoặc kính đổi màu khi ra ngoài để giảm loá, và tránh lái xe ban đêm khi đã thấy loá nhiều
• Dọn nhà cho an toàn: đủ sáng ở cầu thang và lối đi, bỏ thảm trơn, gắn tay vịn — vì nhìn kém làm tăng nguy cơ ngã
• Đi khám mắt định kỳ theo hẹn để theo dõi mức độ đục và tình trạng đáy mắt
• Đưa trẻ đi khám ngay nếu thấy đồng tử phản chiếu ánh trắng trong ảnh chụp đèn flash, vì đây có thể là đục thuỷ tinh thể bẩm sinh hoặc bệnh khác cần phát hiện sớm
• Không chờ tới lúc "mắt chín" mới đi mổ như quan niệm cũ; thời điểm can thiệp nay dựa vào mức ảnh hưởng tới sinh hoạt, và mổ khi đục quá dày lại khó hơn

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Mắt khi nhìn mờ tăng dần, khi chói loá khi ra nắng hoặc lái xe đêm, khi màu sắc nhợt đi, và khi phải thay kính liên tục mà vẫn không rõ. Người trên sáu mươi tuổi nên khám mắt định kỳ ngay cả khi chưa thấy vấn đề gì.

Bác sĩ đo thị lực, khám thuỷ tinh thể bằng đèn khe sau khi nhỏ thuốc giãn đồng tử để đánh giá mức độ và vị trí đục. Khám đáy mắt là bước không thể bỏ, vì nó xác định võng mạc và thần kinh thị có bình thường hay không — điều này quyết định thị lực có thể phục hồi tới đâu sau khi thay thuỷ tinh thể.

Bác sĩ cũng đo nhãn áp tầm soát glôcôm, vì hai bệnh hay cùng tồn tại ở nhóm tuổi này. Khi cân nhắc can thiệp, các phép đo sinh trắc học được thực hiện để tính công suất thấu kính nhân tạo. Thời điểm mổ do người bệnh và bác sĩ cùng quyết định dựa trên mức ảnh hưởng tới công việc và sinh hoạt hằng ngày.