Giảm tiểu cầu

Tổng quan

Tiểu cầu là những mảnh tế bào nhỏ lưu hành trong máu, có nhiệm vụ bám vào chỗ mạch máu bị rách và kết dính lại thành nút chặn đầu tiên. Khi số lượng tiểu cầu xuống thấp, bước cầm máu ban đầu này yếu đi, và cơ thể chảy máu dễ hơn cũng như lâu cầm hơn bình thường.

Giảm tiểu cầu không phải một bệnh mà là một dấu hiệu có nhiều nguyên nhân, chia thành ba nhóm. Tủy xương sản xuất không đủ, gặp trong bệnh lý tủy, nhiễm virus, thiếu vitamin nhóm B, nghiện rượu nặng. Tiểu cầu bị phá hủy nhanh ở ngoại vi, thường do cơ chế miễn dịch hoặc do một số thuốc. Tiểu cầu bị giữ lại ở lách khi lách to, hay gặp nhất trong xơ gan.

Ở Việt Nam có một nguyên nhân cần đặt lên hàng đầu: sốt xuất huyết Dengue. Điều nguy hiểm nhất và cũng phản trực giác nhất là giai đoạn nặng không rơi vào lúc sốt cao, mà vào ngày người bệnh bắt đầu hạ sốt và thấy dễ chịu hơn — đúng lúc tiểu cầu xuống thấp nhất và mạch máu thoát dịch. Vì vậy hết sốt trong sốt xuất huyết không có nghĩa là đã khỏi, và đây là lúc cần theo dõi sát nhất.

Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào tiểu cầu thấp tới đâu. Giảm nhẹ thường không gây triệu chứng và chỉ tình cờ phát hiện khi xét nghiệm. Giảm nhiều gây bầm tím tự nhiên, chảy máu chân răng, chảy máu cam, kinh nguyệt kéo dài. Giảm rất sâu mới có nguy cơ chảy máu nội tạng và chảy máu não.

Bài này viết về tình trạng tiểu cầu thấp; bầm tím và chảy máu lâu cầm còn do rối loạn yếu tố đông máu, bệnh gan và thuốc chống đông gây ra, và được trình bày riêng.

Các biểu hiện thường gặp

• Bầm tím xuất hiện dễ, đôi khi không nhớ va vào đâu
• Chấm đỏ li ti dưới da, phẳng, không mất đi khi ấn căng
• Chảy máu chân răng khi đánh răng nhẹ
• Chảy máu cam tái diễn, lâu cầm
• Kinh nguyệt ra nhiều và kéo dài hơn thường lệ
• Nhiều trường hợp không có triệu chứng gì, chỉ phát hiện qua xét nghiệm

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau đầu dữ dội, nôn, lơ mơ hoặc yếu nửa người
• Nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen như hắc ín
• Chảy máu cam hoặc chảy máu chân răng không cầm được
• Đang sốt xuất huyết và bắt đầu hạ sốt kèm đau bụng, nôn nhiều, mệt lả, tay chân lạnh
• Kinh nguyệt ra ồ ạt kèm chóng mặt, da xanh

Lời khuyên

• Đang mắc sốt xuất huyết thì ngày hết sốt là ngày cần theo dõi sát nhất, không được chủ quan vì thấy dễ chịu hơn
• Uống đủ nước và tái khám đúng hẹn trong sốt xuất huyết, đây là phần quan trọng nhất của điều trị tại nhà
• Tránh các thuốc giảm đau hạ sốt nhóm kháng viêm không steroid và thuốc chống kết tập tiểu cầu, vì chúng làm rối loạn thêm chức năng cầm máu
• Hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc mới nào, kể cả thuốc không kê đơn và thực phẩm chức năng
• Dùng bàn chải lông mềm và chỉ nha khoa nhẹ nhàng để tránh chảy máu lợi
• Tránh môn thể thao đối kháng và hoạt động dễ va đập mạnh khi tiểu cầu đang thấp
• Báo cho nha sĩ và bác sĩ phẫu thuật biết tình trạng giảm tiểu cầu trước mọi thủ thuật
• Hạn chế rượu bia, vì rượu ức chế trực tiếp tủy xương sản xuất tiểu cầu
• Ép chặt và giữ lâu hơn bình thường khi có vết thương nhỏ, ghi lại nếu máu vẫn không cầm
• Đi xét nghiệm lại theo lịch bác sĩ hẹn, kể cả khi thấy hoàn toàn khỏe

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Huyết học khi bầm tím xuất hiện nhiều mà không có va chạm tương xứng, khi thấy chấm đỏ li ti không mất khi ấn, khi chảy máu chân răng hay chảy máu cam tái diễn, và khi kết quả xét nghiệm cho tiểu cầu thấp dù không có triệu chứng.

Chẩn đoán bắt đầu bằng công thức máu làm lại kèm soi tiêu bản máu ngoại vi. Bước soi tiêu bản không phải thủ tục thừa: nó phát hiện hiện tượng tiểu cầu kết cụm trong ống nghiệm, một nguyên nhân gây kết quả thấp giả mà máy đếm không phân biệt được, và tránh cho người bệnh cả một chuỗi thăm dò không cần thiết.

Sau đó bác sĩ tìm nguyên nhân theo bối cảnh: xét nghiệm sốt xuất huyết khi đang sốt, chức năng gan và siêu âm khi nghi bệnh gan, các xét nghiệm miễn dịch, và rà soát toàn bộ thuốc đang dùng. Chọc hút tủy xương chỉ đặt ra khi có bất thường ở các dòng tế bào khác hoặc khi nguyên nhân vẫn không rõ. Điều trị hướng vào nguyên nhân; truyền tiểu cầu chỉ dùng khi chảy máu nặng hoặc trước thủ thuật, không dùng thường quy chỉ vì con số thấp.