Giãn tĩnh mạch chân

Triệu chứng này là gì

Máu từ chân phải đi ngược chiều trọng lực để về tim, dựa vào hai thứ: cơ bắp chân co bóp đẩy máu lên, và hệ thống van nhỏ trong lòng tĩnh mạch chỉ cho máu chảy một chiều. Khi các van này đóng không kín, một phần máu chảy ngược xuống và ứ lại. Áp lực ứ đọng lâu ngày làm thành tĩnh mạch giãn ra, uốn khúc và nổi rõ dưới da thành những đường ngoằn ngoèo màu xanh tím ở cẳng chân.

Bên cạnh phần nhìn thấy được còn có phần cảm nhận được, và phần này thường xuất hiện trước. Người gặp tình trạng này hay mô tả chân nặng như đeo chì, mỏi và căng tức tăng dần về cuối ngày, đỡ hẳn sau một đêm ngủ hoặc sau khi gác chân cao. Một số người bị chuột rút về đêm hoặc ngứa dọc theo đường tĩnh mạch nổi. Dạng nhẹ nhất là các mạch máu nhỏ li ti màu đỏ tím tỏa ra như mạng nhện sát bề mặt da.

Bài này nói về phần tĩnh mạch nổi và cảm giác nặng mỏi chân. Nếu vấn đề chính là chân sưng phù ấn lõm, nhất là khi phù cả hai chân, thì nội dung phù hợp hơn nằm ở bài Phù và sưng phù.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Chảy máu từ một búi tĩnh mạch giãn sát da, kể cả khi lượng máu ban đầu ít
• Một đoạn tĩnh mạch nổi cứng lại như sợi dây, đỏ, nóng và đau khi chạm vào
• Sưng đau đột ngột một bên bắp chân kèm căng tức, nhất là sau chuyến đi dài hoặc sau thời gian nằm bất động
• Vết loét ở vùng cổ chân hoặc mắt cá không lành sau khoảng hai tuần, có dịch đục hoặc mùi hôi
• Đau chân đi kèm khó thở, đau ngực hoặc ho ra máu

Nhóm dấu hiệu cuối cùng cần được xử trí như một tình huống cấp cứu, không chờ tới lịch khám đã hẹn.

Những nguyên nhân có thể gặp

• Van tĩnh mạch nông đóng không kín làm máu chảy ngược và ứ lại ở đoạn thấp của chân
• Công việc phải đứng hoặc ngồi một chỗ nhiều giờ liền, khiến bơm cơ bắp chân gần như không hoạt động
• Thai kỳ, do thay đổi nội tiết làm thành mạch mềm hơn và do tử cung lớn dần cản trở máu về
• Tuổi tác cùng yếu tố gia đình, khi cấu trúc thành mạch và van vốn đã yếu sẵn
• Di chứng sau huyết khối tĩnh mạch sâu, khi cục máu đông cũ để lại van bị hỏng
• Các tình trạng làm tăng áp lực ổ bụng kéo dài như táo bón mạn tính, ho kéo dài, mang vác nặng
• Khối chèn ép vùng chậu cản trở dòng máu về, ít gặp nhưng cần nghĩ tới khi chỉ một bên chân bị

Danh sách trên liệt kê ngang hàng và không xếp theo mức phổ biến. Việc xác định van nào hở và hở tới đâu cần siêu âm mạch máu, không suy ra được từ hình dạng bên ngoài.

Lời khuyên

• Gác chân cao hơn mức tim khoảng mười lăm tới ba mươi phút vài lần mỗi ngày, và kê chân bằng một chiếc gối mỏng khi ngủ
• Không đứng yên hoặc ngồi bất động quá lâu; đổi tư thế và đi lại vài phút sau mỗi khoảng một giờ
• Tập co duỗi cổ chân và nhón gót tại chỗ khi buộc phải ngồi lâu như đi máy bay hay xe đường dài
• Đi bộ đều đặn, vì cơ bắp chân co bóp chính là bơm đẩy máu tĩnh mạch về tim
• Đi tất áp lực y khoa nếu bác sĩ có chỉ định, mang từ sáng sớm trước khi chân kịp nặng; loại và mức áp lực cần được đo chứ không tự chọn
• Tránh ngâm chân nước nóng lâu, xông hơi và phơi nắng kéo dài, vì nóng làm mạch giãn thêm
• Giữ cân nặng hợp lý, ăn đủ chất xơ và uống đủ nước để tránh táo bón, vì rặn nhiều làm tăng áp lực dồn xuống chân
• Giữ ẩm và bảo vệ da vùng cẳng chân, không gãi mạnh, vì da ở vùng ứ máu lâu ngày rất dễ nứt và khó lành
• Không tự chích, đắp lá hay bôi các chế phẩm không rõ nguồn gốc lên búi tĩnh mạch nổi
• Van đã hỏng thì không tự phục hồi, nên các việc trên nhằm làm chậm tiến triển và giảm khó chịu chứ không đưa chân trở lại như trước

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi các tĩnh mạch nổi ngày một rõ và lan rộng, khi cảm giác nặng mỏi chân ảnh hưởng tới công việc hoặc giấc ngủ, khi chuột rút về đêm thường xuyên, khi da vùng cổ chân bắt đầu sẫm màu hay khô cứng, hoặc khi chỉ một bên chân có biểu hiện. Không cần chờ tới lúc có loét mới đi khám, vì loét tĩnh mạch là giai đoạn muộn và mất nhiều tháng để lành.

Chuyên khoa phù hợp là Tim mạch hoặc chuyên khoa Mạch máu ở nơi có phân tách riêng. Thăm khám thường gồm quan sát chân ở tư thế đứng, ấn khám dọc đường tĩnh mạch và siêu âm Doppler để xem van nào hở và có huyết khối hay không. Mức độ thật sự thường không tương xứng với vẻ ngoài: có người tĩnh mạch nổi rất rõ nhưng chức năng còn tốt, và ngược lại.