Giãn tĩnh mạch thừng tinh

Tổng quan

Thừng tinh là bó cấu trúc đi từ ổ bụng xuống tinh hoàn, trong đó có đám rối tĩnh mạch dẫn máu từ tinh hoàn về. Khi các van trong tĩnh mạch này hoạt động kém, máu chảy ngược và ứ lại, làm các tĩnh mạch giãn ngoằn ngoèo — giống như giãn tĩnh mạch ở chân nhưng ở vùng bìu.

Bệnh gặp chủ yếu ở bên trái, do tĩnh mạch tinh trái đổ vào tĩnh mạch thận theo góc vuông nên áp lực cao hơn hẳn bên phải. Bệnh thường xuất hiện ở tuổi thanh thiếu niên và tiến triển chậm.

Nhiều người không có triệu chứng gì và chỉ phát hiện khi đi khám vì lý do khác. Khi có triệu chứng, đó thường là cảm giác nặng tức âm ỉ ở bìu, rõ hơn về cuối ngày, khi đứng lâu hoặc sau khi vận động, và giảm khi nằm xuống. Khi giãn nhiều, người bệnh có thể sờ thấy một búi mềm ngoằn ngoèo phía trên tinh hoàn, cảm giác thường được mô tả là như một túi giun.

Lý do bệnh này quan trọng: máu ứ làm nhiệt độ quanh tinh hoàn tăng lên, ảnh hưởng tới quá trình sinh tinh. Đây là nguyên nhân thường gặp nhất có thể xử lý được của hiếm muộn nam. Với thanh thiếu niên, việc theo dõi kích thước tinh hoàn hai bên có ý nghĩa vì tinh hoàn bên bệnh có thể phát triển chậm hơn.

Một điểm cần cảnh giác: giãn tĩnh mạch xuất hiện đột ngột ở bên phải hoặc không xẹp khi nằm là dấu hiệu bất thường cần được tìm nguyên nhân ở ổ bụng.

Các biểu hiện thường gặp

• Cảm giác nặng tức âm ỉ ở bìu, thường bên trái
• Khó chịu tăng về cuối ngày, khi đứng lâu hoặc sau vận động
• Cảm giác dễ chịu hơn rõ rệt khi nằm xuống
• Sờ thấy búi mềm ngoằn ngoèo phía trên tinh hoàn
• Bìu bên bệnh trông sa xuống thấp hơn bên kia
• Tinh hoàn bên bệnh nhỏ hơn bên đối diện
• Nhiều trường hợp không triệu chứng, phát hiện khi khám hiếm muộn
• Kết quả tinh dịch đồ bất thường ở người đi khám vì chưa có con

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau bìu dữ dội xuất hiện đột ngột
• Bìu sưng nóng đỏ kèm sốt cao
• Búi giãn xuất hiện đột ngột ở bên phải
• Búi giãn không xẹp đi khi nằm
• Sờ thấy khối cứng chắc trong tinh hoàn
• Sụt cân nhanh kèm đau vùng thắt lưng

Lời khuyên

• Mặc quần lót nâng đỡ ôm vừa phải thay vì quần rộng, cách này giảm rõ cảm giác nặng tức khi phải đứng nhiều
• Nằm nghỉ và kê cao vùng chậu vài lần trong ngày nếu công việc phải đứng lâu
• Tránh đứng liên tục nhiều giờ, sắp xếp ngồi nghỉ xen kẽ trong ca làm việc
• Chườm mát vùng bìu khoảng mười lăm phút khi thấy nặng tức nhiều
• Tránh ngâm nước nóng lâu, xông hơi thường xuyên và để laptop trên đùi, vì nhiệt độ cao càng ảnh hưởng tới sinh tinh
• Hạn chế nâng vật nặng và các bài tập gắng sức nín thở làm tăng áp lực ổ bụng
• Điều trị dứt điểm táo bón và các đợt ho kéo dài, bởi rặn và ho đều làm tăng áp lực dồn xuống hệ tĩnh mạch
• Bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia, vì cả hai ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng tinh trùng
• Tự kiểm tra bìu mỗi tháng ở tư thế đứng, và đi khám ngay khi thấy khối mới hoặc thay đổi bất thường
• Đi làm tinh dịch đồ nếu đang mong con, thay vì chờ đợi thêm, vì đây là xét nghiệm đơn giản và cho biết bệnh có đang ảnh hưởng hay không
• Đi khám sớm nếu thấy tinh hoàn một bên nhỏ đi rõ, đặc biệt với thanh thiếu niên, bởi đây là chỉ định theo dõi sát hoặc can thiệp

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Nam khoa hoặc Tiết niệu khi có cảm giác nặng tức bìu kéo dài, khi sờ thấy búi ngoằn ngoèo trong bìu, khi tinh hoàn một bên nhỏ đi, và khi mong con trên một năm chưa có kết quả. Cần đi khám sớm khi búi giãn xuất hiện đột ngột ở bên phải hoặc không xẹp khi nằm.

Bác sĩ khám ở cả tư thế đứng và nằm, kèm nghiệm pháp tăng áp lực ổ bụng — đây là cách phân độ chính và không thể thay thế bằng siêu âm đơn thuần. Siêu âm Doppler xác nhận dòng chảy ngược và đo kích thước hai tinh hoàn. Với người đang mong con, tinh dịch đồ là xét nghiệm quyết định vì nó cho biết bệnh có thực sự ảnh hưởng hay không. Chỉ định can thiệp dựa vào mức độ đau, tình trạng tinh hoàn teo nhỏ và kết quả tinh dịch đồ — không phải cứ có giãn tĩnh mạch là phải xử lý.