Glôcôm

Tổng quan

Glôcôm là nhóm bệnh gây tổn thương tiến triển ở dây thần kinh thị — bó sợi truyền hình ảnh từ mắt lên não. Yếu tố nguy cơ chính là nhãn áp cao: dịch trong mắt được tiết ra và thoát đi liên tục, khi đường thoát bị cản thì áp lực tăng và ép lên đầu dây thần kinh thị.

Có hai thể với bệnh cảnh trái ngược nhau. Thể góc mở chiếm đa số và diễn ra hoàn toàn im lặng: nhãn áp tăng từ từ, không đau, không đỏ mắt, và thị trường mất dần từ ngoài vào trong. Não bù trừ rất giỏi bằng cách ghép hình ảnh từ hai mắt, nên người bệnh không nhận ra cho tới khi vùng nhìn đã thu hẹp như nhìn qua ống. Thể góc đóng cấp thì ngược lại, khởi phát dữ dội: đau nhức mắt và nửa đầu cùng bên, nhìn quầng sáng bảy sắc quanh đèn, mắt đỏ, nhìn mờ nhanh, kèm buồn nôn và nôn.

Cơn góc đóng cấp rất hay bị chẩn đoán nhầm: đau đầu kèm nôn khiến người ta nghĩ tới đau nửa đầu hoặc rối loạn tiêu hoá rồi tự uống thuốc và chờ. Chi tiết phân biệt là mắt đỏ, nhìn mờ và thấy quầng sáng quanh đèn — có ba dấu hiệu này thì phải đi cấp cứu nhãn khoa ngay.

Điều quan trọng nhất: phần thị lực đã mất do glôcôm không bao giờ lấy lại được. Điều trị chỉ nhằm giữ phần còn lại. Vì vậy với thể góc mở, tầm soát định kỳ quan trọng hơn mọi triệu chứng — tới lúc có triệu chứng thì đã mất phần lớn rồi.

Các biểu hiện thường gặp

• Thể góc mở hầu như không có triệu chứng trong nhiều năm
• Thu hẹp dần vùng nhìn hai bên, hay va vào vật hoặc người đi ngang
• Khó thích nghi khi đi từ chỗ sáng vào chỗ tối
• Cần nhiều ánh sáng hơn để đọc so với trước
• Nhìn thấy quầng sáng nhiều màu quanh bóng đèn
• Đau nhức mắt và nửa đầu cùng bên trong cơn cấp
• Mắt đỏ, nhìn mờ nhanh, đồng tử giãn trong cơn cấp
• Buồn nôn và nôn đi kèm cơn đau mắt

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau nhức mắt dữ dội kèm đau nửa đầu cùng bên
• Nhìn quầng sáng nhiều màu quanh đèn kèm nhìn mờ nhanh
• Mắt đỏ nhiều, sờ thấy nhãn cầu căng cứng
• Buồn nôn và nôn đi kèm đau mắt
• Giảm thị lực đột ngột ở một bên
• Vùng tối cố định mới xuất hiện trong tầm nhìn
• Nhìn mờ tăng nhanh ở người đang dùng corticoid kéo dài

Lời khuyên

• Đi tầm soát glôcôm định kỳ theo tuổi, đây là việc có giá trị nhất trong cả danh sách vì thể góc mở không tạo ra triệu chứng nào để cảnh báo
• Đi tầm soát sớm hơn và dày hơn nếu có người thân ruột thịt mắc glôcôm, vì yếu tố gia đình rất rõ ở bệnh này
• Nhỏ thuốc hạ nhãn áp đúng giờ và đều đặn suốt đời, không tự ngừng khi thấy mắt vẫn nhìn bình thường
• Đặt báo thức nhắc giờ nhỏ thuốc và ghi lại, bởi bỏ liều là nguyên nhân hàng đầu làm bệnh tiến triển tiếp
• Ấn nhẹ góc trong mắt khoảng một phút sau khi nhỏ thuốc để giảm thuốc ngấm vào toàn thân
• Cách nhau ít nhất năm phút nếu phải nhỏ nhiều loại thuốc
• Không tự dùng thuốc nhỏ mắt chứa corticoid, vì nhóm này làm tăng nhãn áp ở nhiều người và có thể gây glôcôm do thuốc
• Nói với bác sĩ nếu đang dùng corticoid dưới bất kỳ dạng nào, kể cả thuốc hít, thuốc bôi và thuốc uống
• Hỏi bác sĩ trước khi dùng thuốc cảm cúm hoặc chống dị ứng nếu thuộc nhóm góc hẹp, do một số thuốc có thể kích hoạt cơn góc đóng cấp
• Phần thị lực đã mất không hồi phục được, nhưng dùng thuốc đều và theo dõi đúng lịch thì giữ được phần còn lại trong nhiều năm

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Cần đi cấp cứu nhãn khoa ngay khi đau nhức mắt dữ dội kèm nhìn quầng sáng, mắt đỏ và nôn — cơn góc đóng cấp gây tổn thương thần kinh thị chỉ trong vài giờ. Nên đi tầm soát định kỳ khi trên bốn mươi tuổi, khi có người thân mắc glôcôm, khi cận thị nặng, khi mắc đái tháo đường, và khi đang dùng corticoid kéo dài — kể cả khi mắt hoàn toàn bình thường.

Bác sĩ đo nhãn áp, khám góc tiền phòng để xác định thể bệnh, và soi đáy mắt đánh giá đầu dây thần kinh thị. Hai thăm dò quyết định là đo thị trường — vẽ ra bản đồ vùng nhìn và phát hiện các khuyết mà người bệnh chưa nhận ra — và chụp lớp cắt võng mạc đo bề dày lớp sợi thần kinh, cho thấy tổn thương trước cả khi thị trường thay đổi.

Điểm cần nhớ: nhãn áp bình thường không loại trừ được glôcôm, vì có thể glôcôm nhãn áp không cao. Vì vậy chẩn đoán dựa trên cả ba yếu tố chứ không dựa vào một con số. Sau khi có chẩn đoán, việc theo dõi lặp lại theo lịch là cách duy nhất biết bệnh có đang được kiểm soát hay không.