Hạ đường huyết

Tổng quan

Não gần như chỉ dùng đường làm nhiên liệu và không có kho dự trữ, nên phụ thuộc hoàn toàn vào lượng đường máu mang tới liên tục. Đây là lý do hạ đường huyết gây triệu chứng nhanh và có thể nguy hiểm chỉ trong vài chục phút.

Triệu chứng diễn ra theo hai giai đoạn. Giai đoạn đầu là phản ứng báo động của cơ thể: run tay, vã mồ hôi lạnh, tim đập nhanh, đói cồn cào. Đây là lúc người bệnh còn tỉnh táo và tự xử lý được — cũng là lúc cần hành động ngay. Giai đoạn sau là thiếu đường ở não: lú lẫn, hành vi bất thường giống người say rượu, rồi co giật và hôn mê.

Nguyên nhân thường gặp nhất là ở người đang điều trị đái tháo đường: dùng thuốc hạ đường huyết nhưng bỏ bữa, ăn ít hơn thường ngày, vận động nhiều hơn dự kiến, hoặc uống rượu. Rượu đặc biệt nguy hiểm vì vừa ngăn gan giải phóng đường dự trữ vừa làm dấu hiệu báo động bị che lấp và nhầm thành say.

Điểm an toàn quan trọng nhất của bài này: không được cho ăn hay uống bất cứ thứ gì khi người bệnh đã lơ mơ, lú lẫn hoặc không nuốt được. Đổ nước đường vào miệng người đang rối loạn ý thức dẫn tới sặc vào phổi — một biến chứng nặng và hoàn toàn tránh được. Với nhóm này, việc cần làm là đặt nằm nghiêng an toàn và gọi cấp cứu ngay.

Một điều đáng lo ở người bị hạ đường huyết nhiều lần: cơ thể quen dần và mất luôn các dấu hiệu báo động ở giai đoạn đầu, nên lần sau có thể đi thẳng vào lú lẫn mà không có cảnh báo nào.

Các biểu hiện thường gặp

• Run tay chân, vã mồ hôi lạnh
• Đói cồn cào đột ngột
• Tim đập nhanh, hồi hộp
• Lo lắng, bồn chồn không rõ lý do
• Da tái, môi tê hoặc quanh miệng tê
• Chóng mặt, đau đầu, nhìn mờ hoặc nhìn đôi
• Mệt lả, yếu sức đột ngột
• Khó tập trung, nói khó, phản ứng chậm
• Hành vi bất thường, cáu gắt hoặc giống như say rượu
• Ác mộng, ra mồ hôi đêm và đau đầu buổi sáng khi hạ đường huyết về đêm

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Lú lẫn, lơ mơ hoặc không đánh thức được
• Co giật
• Mất ý thức
• Không nuốt được hoặc không hợp tác uống
• Triệu chứng không cải thiện sau hai lần xử trí bằng đường hấp thu nhanh
• Hạ đường huyết ở người không mắc đái tháo đường
• Hạ đường huyết tái diễn nhiều lần trong tuần
• Hạ đường huyết kèm sốt hoặc kèm nôn nhiều

Lời khuyên

• Áp dụng quy tắc mười lăm khi còn tỉnh táo: uống hoặc ăn khoảng mười lăm gam đường hấp thu nhanh, chờ mười lăm phút rồi đo lại; nếu chưa lên thì lặp lại
• Chọn đúng loại: nước đường, nước ngọt có đường, kẹo ngọt hoặc viên đường — không dùng sô-cô-la hay bánh có nhiều chất béo vì chất béo làm đường hấp thu chậm lại
• Sau khi đường huyết đã lên, ăn thêm một bữa nhẹ có tinh bột nếu bữa chính còn xa, để tránh tụt lại
• Không cho người đang lơ mơ hoặc lú lẫn ăn uống bất cứ thứ gì — đặt nằm nghiêng an toàn và gọi cấp cứu ngay
• Luôn mang theo đường hấp thu nhanh trong túi, trong xe và để sẵn ở nơi làm việc
• Dạy người thân và đồng nghiệp cách nhận biết và xử trí, vì khi đã lú lẫn thì người bệnh không tự làm được
• Không bỏ bữa và không để bụng đói kéo dài khi đang dùng thuốc hạ đường huyết
• Hạn chế rượu bia và không bao giờ uống khi đói, bởi rượu vừa ngăn gan giải phóng đường vừa che lấp các dấu hiệu báo động
• Ghi lại mọi lần hạ đường huyết kèm hoàn cảnh và mang tới tái khám, vì đó là căn cứ để bác sĩ chỉnh lại phác đồ

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Gọi cấp cứu ngay khi người bệnh lú lẫn, không đánh thức được, co giật hoặc không nuốt được. Nên đi khám sớm khi hạ đường huyết tái diễn nhiều lần, khi xảy ra về đêm, khi không còn cảm nhận được các dấu hiệu báo động, và đặc biệt khi xảy ra ở người không mắc đái tháo đường — nhóm này luôn cần được tìm nguyên nhân.

Với người đang điều trị đái tháo đường, bác sĩ rà soát lại toàn bộ phác đồ, thời điểm dùng thuốc, chế độ ăn và mức vận động để tìm nguyên nhân — hãy mang theo nhật ký đường huyết cùng bản ghi các lần hạ, vì đó là căn cứ chính.

Với người không mắc đái tháo đường, bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân khác: bệnh gan hoặc thận nặng, suy tuyến thượng thận, khối u tiết insulin, tác dụng của một số thuốc, và tình trạng sau phẫu thuật dạ dày. Các xét nghiệm được thực hiện trong lúc đang có cơn cho nhiều thông tin nhất, nên bác sĩ có thể sắp xếp theo dõi có giám sát tại cơ sở y tế.