Hạ huyết áp tư thế

Tổng quan

Khi ta đứng dậy, trọng lực kéo khoảng nửa lít máu dồn xuống phần dưới cơ thể. Bình thường, cơ thể phản ứng trong vài giây: mạch máu co lại, tim đập nhanh hơn, và huyết áp được giữ ổn định. Hạ huyết áp tư thế xảy ra khi cơ chế bù trừ này chậm hoặc không đủ, khiến huyết áp tụt xuống và lượng máu lên não giảm tạm thời.

Triệu chứng xuất hiện trong vòng vài giây tới ba phút sau khi đứng dậy: choáng váng, tối sầm mắt, ù tai, cảm giác lâng lâng, và có thể ngất. Một dấu hiệu ít người để ý nhưng khá đặc trưng là đau mỏi vùng cổ gáy và vai khi đứng lâu, do các cơ vùng này thiếu máu nuôi.

Nguyên nhân rất đa dạng nhưng nhóm hay gặp nhất là thuốc: thuốc hạ huyết áp, thuốc lợi tiểu, thuốc điều trị phì đại tuyến tiền liệt, thuốc chống trầm cảm và một số thuốc an thần. Các nguyên nhân khác gồm mất nước, mất máu, nằm lâu, tuổi cao, đái tháo đường lâu năm gây tổn thương thần kinh tự chủ, và bệnh Parkinson.

Điều cần nhấn mạnh với người cao tuổi: hậu quả đáng lo nhất không phải cảm giác choáng váng mà là ngã. Một cú ngã ở người loãng xương có thể dẫn tới gãy cổ xương đùi — biến cố làm thay đổi hoàn toàn khả năng đi lại và sự độc lập. Vì vậy phần lớn các biện pháp trong bài này hướng vào việc phòng ngã.

Các biểu hiện thường gặp

• Choáng váng hoặc tối sầm mắt ngay sau khi đứng dậy
• Cảm giác lâng lâng, mất thăng bằng trong vài giây đầu
• Ù tai hoặc nghe tiếng vo ve khi đứng lên
• Nhìn mờ thoáng qua
• Đau mỏi vùng cổ gáy và vai khi đứng lâu
• Mệt và yếu chân khi phải đứng chờ
• Ngất, thường xảy ra khi đứng dậy nhanh
• Triệu chứng nặng hơn vào buổi sáng, sau bữa ăn no và khi trời nóng

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Ngất kèm chấn thương đầu hoặc gãy xương do ngã
• Ngất khi đang gắng sức hoặc khi đang ngồi
• Đau ngực hoặc khó thở kèm choáng váng
• Đi ngoài phân đen, nôn ra máu kèm choáng khi đứng
• Tim đập rất nhanh hoặc rất chậm kèm choáng váng
• Yếu một bên tay chân, nói khó hoặc méo miệng
• Choáng váng kèm sốt cao và lơ mơ

Lời khuyên

• Đứng dậy theo ba nhịp: từ nằm chuyển sang ngồi, ngồi yên khoảng một phút, rồi mới đứng lên và đứng tại chỗ vài giây trước khi bước đi
• Tập gập duỗi cổ chân và siết cơ đùi vài lần trước khi rời giường, để đẩy máu từ chân trở về
• Dùng đối pháp khi thấy choáng: bắt chéo hai chân và siết chặt cơ đùi, hoặc nắm chặt hai bàn tay — các động tác này đẩy huyết áp lên trong vài giây
• Ngồi hoặc nằm xuống ngay khi thấy tối sầm mắt, thay vì cố đi tiếp
• Uống đủ nước trong ngày và uống một cốc nước ngay sau khi thức dậy
• Ăn nhiều bữa nhỏ thay vì bữa lớn, vì sau bữa no máu dồn về hệ tiêu hoá làm triệu chứng nặng hơn
• Hạn chế rượu bia và tránh tắm nước quá nóng hoặc xông hơi lâu
• Kê cao đầu giường khoảng mười tới hai mươi độ khi ngủ
• Mang vớ áp lực hoặc đai bụng theo chỉ định để giảm ứ máu ở chân
• Nói với bác sĩ về mọi thuốc đang dùng và không tự ngừng thuốc huyết áp; việc chỉnh loại hoặc chỉnh giờ uống là quyết định của bác sĩ
• Dọn nhà cho an toàn: đủ sáng ở lối đi ban đêm, bỏ thảm trơn, gắn tay vịn ở nhà tắm và cầu thang, đi dép có đế bám

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám khi thường xuyên choáng váng lúc đứng dậy, khi đã từng ngất, khi triệu chứng ảnh hưởng tới sinh hoạt, và khi mới xuất hiện sau khi bắt đầu một loại thuốc mới. Cần đi khám ngay nếu ngất kèm chấn thương, ngất khi đang gắng sức, hoặc có dấu hiệu mất máu.

Bác sĩ đo huyết áp và mạch ở tư thế nằm rồi đo lại sau khi đứng một và ba phút — đây là nghiệm pháp đơn giản nhưng xác định được chẩn đoán. Diễn biến của mạch trong lúc đó cũng cung cấp thông tin: mạch không tăng lên tương ứng gợi ý tổn thương thần kinh tự chủ.

Bước quan trọng không kém là rà soát toàn bộ thuốc đang dùng, vì đây là nguyên nhân hay gặp nhất và cũng dễ xử lý nhất — hãy mang theo tất cả đơn thuốc và hộp thuốc. Bác sĩ cũng làm xét nghiệm tìm thiếu máu, mất nước, rối loạn điện giải, đường huyết và chức năng tuyến giáp. Khi nghi tổn thương thần kinh tự chủ hoặc bệnh thần kinh nền, người bệnh sẽ được chuyển khám chuyên khoa sâu hơn.