Hạt xơ dây thanh

Tổng quan

Hạt xơ dây thanh là những nốt chai nhỏ mọc trên bờ tự do của dây thanh, thường đối xứng ở cả hai bên tại đúng vị trí hai dây thanh va đập mạnh nhất khi phát âm. Cơ chế giống hệt vết chai ở lòng bàn tay người lao động nặng: mô phản ứng lại bằng cách dày lên tại chỗ chịu lực lặp đi lặp lại.

Nguyên nhân là dùng giọng quá mức và sai cách trong thời gian dài: nói to, nói nhiều giờ liên tục, la hét, hát sai kỹ thuật, hắng giọng thường xuyên. Nhóm hay gặp gồm giáo viên, nhân viên bán hàng, hướng dẫn viên, ca sĩ, người bán hàng rong, tổng đài viên, và trẻ em hay la hét.

Khi hai nốt chai nằm trên bờ dây thanh, chúng ngăn hai dây khép kín hoàn toàn lúc phát âm. Khí lọt qua khe hở còn lại tạo ra tiếng khàn kèm hơi thở lẫn trong giọng, và người bệnh phải gắng sức nhiều hơn để nói — dẫn tới mau mệt, hụt hơi và đau vùng cổ sau khi nói lâu.

Điểm quan trọng cần đặt kỳ vọng đúng: đây là tổn thương lành tính và phần lớn cải thiện được mà không cần can thiệp, nhưng chỉ khi thói quen dùng giọng thay đổi thật. Nghỉ giọng vài ngày rồi quay lại đúng cách nói cũ sẽ dẫn tới tái phát. Vì vậy luyện giọng với chuyên viên là phần cốt lõi chứ không phải phần phụ thêm.

Các biểu hiện thường gặp

• Khàn tiếng dai dẳng, kéo dài nhiều tuần tới nhiều tháng
• Giọng có tiếng hơi thở lẫn vào, nghe như thều thào
• Mau mệt khi nói, không nói được lâu như trước
• Hụt hơi giữa câu, phải lấy hơi nhiều lần
• Giọng tệ hơn vào cuối ngày làm việc và cải thiện sau khi nghỉ ngơi
• Mất các nốt cao khi hát, khoảng giọng thu hẹp lại
• Đau hoặc căng tức vùng cổ trước sau khi nói nhiều
• Hắng giọng liên tục vì cảm giác vướng ở cổ

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khó thở hoặc thở rít
• Khàn tiếng kèm sụt cân nhanh không rõ nguyên nhân
• Nuốt vướng hoặc nuốt đau tăng dần
• Ho ra máu
• Sờ thấy khối ở vùng cổ
• Đau lan lên tai kèm khàn tiếng kéo dài
• Khàn tiếng xuất hiện đột ngột sau phẫu thuật vùng cổ hoặc ngực

Lời khuyên

• Đi khám chuyên viên luyện giọng theo chỉ định, vì sửa cách dùng giọng mới là phần quyết định, nghỉ giọng đơn thuần chỉ giúp tạm thời
• Không nói thầm, vì nói thầm làm dây thanh căng hơn cả nói bình thường và làm tổn thương nặng thêm
• Bỏ thói quen hắng giọng và đằng hắng, thay bằng nuốt nước bọt hoặc uống một ngụm nước
• Uống nước đều đặn cả ngày để giữ ẩm dây thanh, đặt sẵn chai nước ở nơi làm việc
• Dùng micro khi phải nói trước đông người, thay vì gắng sức nói to
• Bố trí quãng nghỉ giọng xen kẽ trong ngày làm việc, ví dụ nghỉ nói mười phút sau mỗi tiết dạy
• Tránh nói to trong môi trường ồn như quán ăn, công trường, xe cộ — đây là hoàn cảnh gây tổn thương nhiều nhất mà ít ai để ý
• Bỏ thuốc lá và tránh khói thuốc thụ động, hạn chế rượu bia và cà phê đặc
• Xử lý trào ngược nếu có, vì acid trào lên làm dây thanh phù nề và dễ tạo hạt xơ hơn
• Khởi động giọng nhẹ trước khi hát hoặc trước buổi nói dài, giống như khởi động cơ trước khi tập
• Dạy trẻ hạn chế la hét kéo dài, vì hạt xơ ở trẻ chủ yếu do thói quen này và thường cải thiện khi thói quen thay đổi

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám Tai Mũi Họng khi khàn tiếng kéo dài trên ba tuần, khi giọng mau mệt ảnh hưởng tới công việc, và khi giọng không hồi phục sau những ngày nghỉ. Cần đi khám ngay khi kèm khó thở, nuốt vướng, sụt cân hoặc sờ thấy khối ở cổ.

Bác sĩ soi thanh quản để quan sát trực tiếp hai dây thanh. Hình ảnh hai nốt đối xứng ở đúng vị trí đặc trưng thường đủ để chẩn đoán, và cũng chính hình ảnh này phân biệt với polyp dây thanh (thường một bên, kích thước lớn hơn) và các tổn thương khác cần hướng xử trí khác. Nội soi hoạt nghiệm giúp đánh giá kiểu rung của dây thanh khi phát âm.

Hướng xử trí chính là luyện giọng kết hợp thay đổi thói quen, thường kéo dài vài tháng. Can thiệp chỉ đặt ra khi hạt xơ đã xơ hoá chắc và không đáp ứng sau một liệu trình luyện giọng đầy đủ — và ngay cả khi đó, luyện giọng sau can thiệp vẫn bắt buộc để không tái phát.