Hay quên và giảm trí nhớ

Triệu chứng này là gì

Trí nhớ không phải một khối duy nhất. Não ghi nhận thông tin mới ở vùng hải mã, lưu trữ dài hạn phân tán khắp vỏ não, và việc gợi lại cần sự phối hợp của nhiều vùng cùng với khả năng tập trung. Vì vậy "hay quên" có thể bắt nguồn từ khâu ghi nhận, khâu lưu trữ, hoặc chỉ đơn giản là khâu tập trung — và ba khâu này có ý nghĩa rất khác nhau.

Quên do thiếu tập trung là hiện tượng rất phổ biến và không đáng lo: quên mình vừa định làm gì khi bước sang phòng khác, quên tên người quen rồi nhớ ra sau vài phút, quên chỗ để chìa khóa nhưng tìm lại được bằng cách nhớ ngược lại. Ở nhóm này, thông tin thực ra chưa bao giờ được ghi nhận đầy đủ vì lúc đó tâm trí đang bận việc khác.

Điều cần chú ý là khi trí nhớ giảm dần theo thời gian và bắt đầu ảnh hưởng tới sinh hoạt: quên những việc vừa xảy ra chứ không phải chuyện xa xưa, hỏi lặp lại cùng một câu trong ngày, lạc đường ở nơi quen thuộc, khó theo dõi một cuộc trò chuyện, không quản lý được tiền bạc hay thuốc men như trước. Đặc biệt đáng chú ý khi người xung quanh nhận thấy rõ hơn chính người bệnh.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Lú lẫn xuất hiện đột ngột trong vài giờ tới vài ngày
• Quên kèm yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó — dù chỉ thoáng qua
• Không nhận ra người thân, không biết mình đang ở đâu
• Đau đầu dữ dội mới xuất hiện kèm giảm trí nhớ
• Quên sau chấn thương đầu, kể cả va đập nhẹ ở người lớn tuổi
• Sốt cao kèm lú lẫn và cứng gáy
• Co giật
• Thay đổi tính cách rõ rệt trong thời gian ngắn
• Nghe thấy hoặc nhìn thấy những điều người khác không thấy

Những nguyên nhân có thể gặp

• Thiếu ngủ kéo dài hoặc ngưng thở khi ngủ
• Căng thẳng, lo âu và trạng thái buồn chán kéo dài — nhóm này rất hay biểu hiện bằng giảm trí nhớ và cải thiện được
• Suy giáp
• Thiếu vitamin B12
• Thiếu máu
• Tác dụng không mong muốn của một số điều trị dài ngày, đặc biệt là thuốc an thần và thuốc ngủ
• Uống nhiều rượu kéo dài
• Sa sút trí tuệ, gồm nhiều dạng khác nhau và thường tiến triển chậm qua nhiều năm
• Di chứng sau đột quỵ hoặc tổn thương mạch máu não nhỏ tích lũy
• Chấn thương sọ não
• Nhiễm trùng, mất nước hoặc rối loạn điện giải ở người cao tuổi, thường gây lú lẫn cấp

Các nguyên nhân được liệt kê ngang hàng, không theo mức phổ biến. Điểm quan trọng là một phần đáng kể trong số này hồi phục được khi tìm ra và xử lý đúng, nên việc đi khám có giá trị thực tế chứ không chỉ để biết.

Lời khuyên

• Ghi lại các tình huống quên cụ thể và nhờ người thân ghi nhận xét của họ — người xung quanh thường nhận thấy thay đổi sớm và rõ hơn chính người trong cuộc, và đây là thông tin bác sĩ rất cần
• Dùng công cụ hỗ trợ mà không ngại: lịch treo tường, ghi chú, báo thức nhắc uống thuốc, hộp chia thuốc theo ngày
• Để đồ vật quan trọng ở một chỗ cố định và giữ nếp đó
• Giữ giờ ngủ đều đặn và ngủ đủ; thiếu ngủ là nguyên nhân giảm trí nhớ rất phổ biến và dễ sửa
• Vận động đều đặn như đi bộ nhanh ba mươi phút mỗi ngày — đây là biện pháp có bằng chứng tốt nhất cho sức khỏe não bộ
• Duy trì hoạt động trí óc: đọc, học điều mới, chơi cờ, làm việc thủ công
• Giữ kết nối xã hội, gặp gỡ bạn bè và tham gia hoạt động cộng đồng; cô lập xã hội làm suy giảm nhận thức nhanh hơn
• Ăn cân đối, nhiều rau xanh, cá béo và ngũ cốc nguyên hạt
• Hạn chế rượu bia và bỏ thuốc lá
• Kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết và mỡ máu — sức khỏe mạch máu ảnh hưởng trực tiếp tới trí nhớ
• Kiểm tra thính lực và thị lực, vì nghe kém không được hỗ trợ làm giảm nhận thức nhanh hơn
• Rà lại cùng bác sĩ các thuốc đang dùng, đặc biệt thuốc an thần và thuốc ngủ dùng lâu ngày

Với sa sút trí tuệ, quá trình này không đảo ngược được; những điều trên nhằm làm chậm tiến triển và giữ chất lượng sống. Chúng không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi trí nhớ giảm dần trong nhiều tháng, khi bắt đầu ảnh hưởng tới công việc hoặc sinh hoạt hằng ngày, khi phải hỏi lặp lại cùng một câu, khi lạc đường ở nơi quen thuộc, hoặc khi người thân nhận thấy thay đổi rõ. Cũng nên đi khám khi giảm trí nhớ đi kèm buồn chán, mất ngủ, ngáy to kèm ngưng thở, hoặc khi đang dùng nhiều loại thuốc.

Đi khám sớm có giá trị thực tế: một phần nguyên nhân là hồi phục được, và ngay cả với nhóm không hồi phục thì chẩn đoán sớm giúp lên kế hoạch chăm sóc, điều chỉnh nhà cửa và chuẩn bị cho gia đình khi người bệnh còn tự quyết định được.

Chuyên khoa phù hợp là Thần kinh hoặc Lão khoa. Bác sĩ thường làm các bài kiểm tra nhận thức ngắn, hỏi kỹ diễn biến theo thời gian — thông tin từ người thân ở đây quan trọng ngang với lời kể của người bệnh — rà soát thuốc đang dùng, làm xét nghiệm máu tìm nguyên nhân hồi phục được như tuyến giáp và vitamin B12, rồi cân nhắc chụp hình ảnh não khi cần.