Hen phế quản

Tổng quan

Hen phế quản là tình trạng viêm mạn tính của đường thở. Niêm mạc phế quản ở người mắc bệnh luôn ở trạng thái viêm nhẹ và nhạy cảm quá mức, ngay cả khi đang không có triệu chứng gì. Chính nền viêm âm thầm đó là điều khiến đường thở phản ứng mạnh với những tác nhân mà người khác hít vào không sao.

Khi gặp tác nhân khởi phát, ba việc xảy ra cùng lúc: cơ trơn quanh phế quản co thắt lại, niêm mạc phù nề dày lên, và chất nhầy được tiết nhiều hơn. Lòng ống dẫn khí hẹp lại từ ba phía, không khí đi qua khó khăn tạo tiếng khò khè, và người bệnh phải gắng sức để thở ra.

Đặc điểm quan trọng nhất về mặt thực hành là bệnh diễn biến theo cơn trên nền viêm liên tục. Giữa các cơn người bệnh có thể thấy hoàn toàn bình thường và dễ nghĩ rằng bệnh đã khỏi, trong khi nền viêm vẫn còn đó. Đây là lý do việc điều trị duy trì hằng ngày quan trọng ngang với việc cắt cơn, và cũng là lý do phổ biến nhất khiến bệnh không kiểm soát được: người bệnh chỉ dùng thuốc khi khó thở rồi ngưng khi thấy dễ chịu.

Các biểu hiện thường gặp

• Khó thở thành cơn, phải gắng sức để thở ra
• Khò khè, tiếng rít nghe rõ khi thở ra
• Ho khan kéo dài, đặc trưng là ho nhiều về đêm và gần sáng
• Nặng tức ngực, cảm giác bị siết chặt
• Triệu chứng nặng lên khi gắng sức, khi gặp không khí lạnh, khói bụi hoặc mùi nồng
• Nặng lên sau khi tiếp xúc lông thú, phấn hoa, bụi nhà
• Nặng lên trong hoặc sau một đợt nhiễm trùng đường hô hấp
• Phải thức giấc ban đêm vì ho hoặc khó thở
• Giữa các cơn có thể hoàn toàn không có triệu chứng

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khó thở nhiều tới mức không nói hết được một câu, phải dừng lấy hơi
• Môi hoặc đầu ngón tay tím
• Phải ngồi cúi người ra trước, dùng cơ cổ và cơ bụng để thở
• Cơn không đỡ sau khi đã dùng thuốc cắt cơn theo hướng dẫn
• Lồng ngực im lặng — trước khò khè rõ nay không còn nghe tiếng gì
• Lú lẫn, lơ mơ, hoặc kích thích vật vã
• Nhịp thở rất nhanh kèm vã mồ hôi
• Cơn xuất hiện ngay sau khi ăn, dùng thuốc hoặc bị côn trùng đốt, kèm sưng môi lưỡi

Lời khuyên

• Dùng thuốc duy trì hằng ngày đúng chỉ định kể cả khi đang không có triệu chứng — đây là điểm quyết định nhất; nền viêm vẫn còn dù bạn thấy khỏe, và bỏ thuốc duy trì là nguyên nhân hàng đầu của các cơn nặng
• Luôn mang theo thuốc cắt cơn và kiểm tra hạn dùng định kỳ
• Học đúng kỹ thuật dùng dụng cụ hít và nhờ bác sĩ kiểm tra lại thao tác mỗi lần tái khám; dùng sai kỹ thuật khiến thuốc không tới được phế quản
• Súc miệng bằng nước sau mỗi lần dùng thuốc hít dạng duy trì
• Ghi nhật ký cơn: thời điểm, hoàn cảnh, số lần phải dùng thuốc cắt cơn mỗi tuần — tần suất dùng thuốc cắt cơn là thước đo mức kiểm soát bệnh
• Xác định và tránh tác nhân khởi phát riêng của mình: giặt chăn ga bằng nước nóng hằng tuần, hút bụi thường xuyên, không nuôi thú có lông trong phòng ngủ, không dùng thảm dày
• Không hút thuốc và không để ai hút thuốc trong nhà — khói thuốc làm bệnh nặng lên rõ rệt và làm giảm hiệu quả điều trị
• Khởi động kỹ trước khi tập và chọn môn phù hợp; người kiểm soát tốt vẫn tập thể thao được bình thường
• Đeo khẩu trang và che mũi miệng khi ra ngoài trời lạnh hoặc nơi nhiều bụi
• Tiêm phòng cúm theo khuyến cáo, vì nhiễm virus hô hấp là yếu tố khởi phát cơn nặng rất thường gặp
• Có sẵn kế hoạch hành động do bác sĩ hướng dẫn: biết dấu hiệu nào thì tăng thuốc, dấu hiệu nào thì đi viện

Hen phế quản là bệnh mạn tính không chữa khỏi hẳn nhưng kiểm soát được rất tốt; những điều trên nhằm giảm số cơn và mức độ mỗi cơn, không thay thế điều trị. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi ho kéo dài về đêm, khò khè hoặc khó thở tái đi tái lại mà chưa được chẩn đoán. Người đã biết mình mắc bệnh cần đi khám khi phải dùng thuốc cắt cơn nhiều hơn hai lần mỗi tuần, khi thức giấc ban đêm vì triệu chứng, khi cơn nặng hơn hoặc dày hơn trước, hoặc khi khả năng gắng sức giảm rõ. Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh tim kèm theo nên đi khám sớm hơn.

Chuyên khoa phù hợp là Hô hấp, hoặc Nhi khoa với trẻ em. Bác sĩ thường hỏi kỹ về kiểu triệu chứng, yếu tố khởi phát và tiền sử dị ứng của bản thân cùng gia đình, nghe phổi, và đo chức năng hô hấp để xác định mức tắc nghẽn đường thở cùng khả năng hồi phục — đây là căn cứ chẩn đoán chính. Việc mang theo nhật ký cơn và tần suất dùng thuốc cắt cơn giúp bác sĩ điều chỉnh phác đồ chính xác hơn nhiều.