Hội chứng chân không yên

Tổng quan

Hội chứng chân không yên là một rối loạn thần kinh gây cảm giác khó chịu sâu trong chân kèm thôi thúc phải cử động để làm dịu. Người bệnh mô tả rất khác nhau: như kiến bò, như có gì chảy trong xương, râm ran, nhức nhối — nhưng thường không gọi là đau, và đó là điểm khiến bệnh khó diễn tả.

Bốn đặc điểm đi cùng nhau tạo nên chẩn đoán, và nhớ chúng giúp phân biệt với các nguyên nhân khác. Thôi thúc phải cử động chân, thường kèm cảm giác khó chịu. Xuất hiện hoặc nặng lên khi nghỉ ngơi, lúc nằm hoặc ngồi yên. Giảm ngay khi cử động — đứng dậy đi vài bước là dễ chịu hẳn, và quay lại khi ngồi xuống. Nặng nhất vào buổi tối và ban đêm.

Đặc điểm thứ ba và thứ tư giúp phân biệt với chuột rút — chuột rút là cơn co cứng đau dữ dội, kéo dài vài phút rồi tự hết, không có tính chu kỳ theo giờ trong ngày.

Hậu quả chính là giấc ngủ bị phá vỡ, dẫn tới buồn ngủ ban ngày, khó tập trung và khí sắc đi xuống. Nhiều người được điều trị mất ngủ nhiều năm mà không ai hỏi tới chân.

Điểm thực hành quan trọng nhất: thiếu sắt là nguyên nhân hay gặp và hay bị bỏ sót. Sắt tham gia vào quá trình tạo dopamine ở não, và thiếu sắt ở não có thể xảy ra ngay cả khi công thức máu chưa có thiếu máu. Vì vậy xét nghiệm đánh giá dự trữ sắt là bước cần làm, và bổ sung sắt theo chỉ định cải thiện rõ ở nhóm này. Các nguyên nhân khác gồm bệnh thận mạn, thai kỳ, bệnh thần kinh ngoại biên và một số thuốc.

Các biểu hiện thường gặp

• Cảm giác khó chịu sâu trong chân kèm thôi thúc phải cử động
• Mô tả như kiến bò, râm ran, nhức nhối trong xương
• Xuất hiện khi nằm hoặc ngồi yên, đặc biệt vào buổi tối
• Giảm ngay khi đứng dậy đi lại hoặc duỗi chân
• Quay trở lại khi ngồi hoặc nằm xuống
• Mất nhiều thời gian mới vào được giấc ngủ
• Phải dậy đi lại nhiều lần trong đêm
• Buồn ngủ ban ngày, khó tập trung, dễ cáu gắt

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Yếu chân tăng nhanh hoặc không đi lại được
• Tê bì lan rộng kèm bí tiểu hoặc mất tự chủ đại tiểu tiện
• Một bên chân sưng đau, nóng đỏ
• Đau chân dữ dội kèm chân lạnh, tái và mất mạch
• Triệu chứng xuất hiện đột ngột sau chấn thương cột sống
• Ý nghĩ tự làm hại bản thân do mất ngủ kéo dài

Lời khuyên

• Đi xét nghiệm đánh giá dự trữ sắt, vì thiếu sắt là nguyên nhân hay gặp nhất và bổ sung theo chỉ định cải thiện rõ rệt
• Chỉ bổ sung sắt khi có chỉ định của bác sĩ, không tự uống vì thừa sắt cũng gây hại
• Đi lại vài phút, duỗi cơ bắp chân hoặc đạp xe nhẹ khi cảm giác ập tới, thay vì cố nằm chịu đựng
• Xoa bóp bắp chân và tắm nước ấm trước khi ngủ
• Chườm ấm hoặc chườm mát vùng chân, thử cả hai để xem cách nào hợp với mình
• Giữ giờ ngủ và giờ thức thật đều, vì thiếu ngủ làm triệu chứng nặng lên thành vòng lặp
• Cắt cà phê, trà đặc, nước tăng lực và rượu bia vào buổi chiều tối, đây là ba tác nhân làm nặng rõ nhất
• Bỏ thuốc lá, vì nicotin làm triệu chứng tăng lên
• Vận động đều đặn ở mức vừa phải, nhưng tránh tập nặng sát giờ ngủ vì sẽ phản tác dụng
• Nói với bác sĩ về mọi thuốc đang dùng, bởi một số thuốc chống nôn, chống dị ứng và chống trầm cảm làm bệnh nặng lên rõ rệt
• Không tự dùng thuốc ngủ kéo dài để đối phó, vì nó che triệu chứng mà không giải quyết cơ chế bên dưới

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Thần kinh hoặc Tâm thần khi cảm giác khó chịu ở chân làm khó vào giấc ngủ nhiều đêm mỗi tuần, khi phải dậy đi lại trong đêm, và khi buồn ngủ ban ngày ảnh hưởng tới công việc. Cần đi khám ngay khi yếu chân tăng nhanh hoặc có rối loạn tiểu tiện.

Chẩn đoán dựa hoàn toàn vào mô tả triệu chứng, dựa trên bốn đặc điểm nêu ở trên — không có xét nghiệm nào xác định được bệnh. Vì vậy việc mô tả rõ tính chất theo giờ trong ngày và mối liên hệ với nghỉ ngơi cùng vận động là phần quan trọng nhất của buổi khám.

Bác sĩ chỉ định xét nghiệm đánh giá dự trữ sắt cùng công thức máu, chức năng thận và đường huyết để tìm nguyên nhân xử lý được. Bác sĩ cũng rà soát toàn bộ thuốc đang dùng, vì một số nhóm làm bệnh nặng lên và đổi thuốc đôi khi là đủ.

Đo đa ký giấc ngủ chỉ cần trong một số trường hợp, ví dụ khi nghi có ngưng thở khi ngủ đi kèm. Điều trị bắt đầu bằng xử lý nguyên nhân nền và điều chỉnh lối sống; thuốc được cân nhắc khi triệu chứng ảnh hưởng nhiều tới giấc ngủ và chất lượng sống.