Hội chứng chuyển hóa

Tổng quan

Hội chứng chuyển hóa không phải một bệnh riêng lẻ mà là tên gọi cho một cụm yếu tố nguy cơ hay đi cùng nhau trên cùng một người. Cụm này gồm năm thành phần: vòng bụng lớn, đường huyết lúc đói cao, triglyceride máu cao, cholesterol tốt thấp, và huyết áp cao. Khi có từ ba trong năm yếu tố trở lên thì được gọi là hội chứng chuyển hóa.

Ý nghĩa của việc gộp chúng lại nằm ở chỗ: các yếu tố này không cộng vào nhau mà nhân lên với nhau. Một người có ba yếu tố ở mức "hơi cao" có nguy cơ tim mạch và đái tháo đường cao hơn nhiều so với người chỉ có một yếu tố ở mức cao rõ. Đây là lý do việc nhìn tổng thể quan trọng hơn việc nhìn từng chỉ số riêng lẻ — và cũng là lý do người bệnh không nên yên tâm vì "chỉ số nào cũng chỉ hơi vượt một chút".

Gốc rễ chung của cụm này là tình trạng cơ thể đáp ứng kém với insulin, mà mỡ nội tạng vùng bụng đóng vai trò trung tâm. Mỡ nội tạng không nằm yên mà tiết ra các chất gây viêm, làm gan sản xuất nhiều mỡ máu hơn, làm mạch máu co lại và làm tế bào nhận insulin kém đi.

Hội chứng này hoàn toàn không có triệu chứng riêng — vòng bụng lớn là dấu hiệu duy nhất nhìn thấy được. Nó cũng rất hay đi kèm gan nhiễm mỡ và ngưng thở khi ngủ, hai tình trạng lại quay ngược làm chuyển hoá xấu thêm.

Tin tốt: vì các yếu tố có chung một gốc, cải thiện gốc thì nhiều chỉ số cùng tốt lên. Giảm cân và tăng vận động thường làm cả năm thành phần chuyển biến cùng lúc.

Các biểu hiện thường gặp

• Vòng bụng lớn, mỡ tập trung vùng bụng
• Không có triệu chứng riêng nào khác, chỉ phát hiện qua đo và xét nghiệm
• Huyết áp cao phát hiện tình cờ khi khám
• Mệt mỏi, uể oải sau bữa ăn nhiều tinh bột
• Da sẫm màu và dày lên ở vùng gáy, nách, nếp bẹn
• Ngáy to và buồn ngủ ban ngày
• Men gan tăng nhẹ hoặc gan nhiễm mỡ trên siêu âm
• Kinh nguyệt không đều ở phụ nữ có hội chứng buồng trứng đa nang

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau tức ngực khi gắng sức hoặc đau ngực kéo dài
• Khó thở đột ngột hoặc khó thở khi nằm
• Yếu một bên tay chân, méo miệng, nói khó
• Khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân nhanh và mệt lả
• Đau đầu dữ dội kèm huyết áp đo được rất cao
• Nhìn mờ đột ngột
• Đau bụng dữ dội vùng trên rốn lan ra sau lưng

Lời khuyên

• Đo vòng bụng và ghi lại mỗi tháng, vì đây là thành phần trung tâm của cụm và cải thiện nó thường kéo theo các chỉ số khác
• Giảm năm tới mười phần trăm cân nặng, mức này đã đủ làm nhiều chỉ số chuyển biến cùng lúc
• Vận động ít nhất một trăm năm mươi phút mỗi tuần, kết hợp bài tăng cơ vì khối cơ giúp cơ thể xử lý đường tốt hơn
• Đi bộ mười lăm phút sau mỗi bữa ăn chính thay vì ngồi hoặc nằm ngay
• Cắt đồ uống có đường và giảm tinh bột tinh chế, vì đây là nhóm ảnh hưởng trực tiếp tới cả đường huyết lẫn triglyceride
• Tăng cá, rau xanh, đậu và dầu thực vật; giảm mỡ động vật, nội tạng và đồ chiên rán
• Ăn nhạt hơn để hỗ trợ hạ huyết áp, và đọc nhãn thực phẩm chế biến sẵn vì muối ẩn trong đó nhiều hơn muối nêm
• Hạn chế rượu bia — rượu làm tăng triglyceride rất mạnh và cũng làm gan nhiễm mỡ nặng thêm
• Bỏ thuốc lá, vì hút thuốc cộng dồn với cụm yếu tố này làm nguy cơ tim mạch tăng vọt
• Ngủ đủ và đi khám nếu ngáy to hoặc có cơn ngừng thở khi ngủ, bởi tình trạng này làm chuyển hoá xấu đi rõ rệt
• Đi xét nghiệm định kỳ theo lịch bác sĩ hẹn, vì hội chứng này không tạo ra cảm giác nào để tự nhận biết

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám và làm xét nghiệm sàng lọc khi vòng bụng lớn, khi thừa cân, khi đã biết mình có huyết áp cao hoặc mỡ máu bất thường, và khi có người thân mắc đái tháo đường hoặc bệnh tim mạch sớm. Cần đi cấp cứu khi có đau ngực, khó thở đột ngột hoặc dấu hiệu đột quỵ.

Bác sĩ đo vòng bụng và huyết áp, kết hợp xét nghiệm đường huyết lúc đói cùng bộ mỡ máu đầy đủ — năm chỉ số này xác định có hội chứng chuyển hóa hay không. Siêu âm gan được làm để tìm gan nhiễm mỡ, và xét nghiệm men gan đánh giá mức ảnh hưởng.

Việc quan trọng của buổi khám không dừng ở việc đặt tên cho cụm yếu tố, mà là ước tính nguy cơ tim mạch trong mười năm tới và từ đó quyết định mức can thiệp. Bác sĩ cũng tầm soát ngưng thở khi ngủ và hội chứng buồng trứng đa nang ở phụ nữ. Kế hoạch luôn bắt đầu bằng thay đổi lối sống, và thuốc được cân nhắc cho từng thành phần cụ thể tuỳ mức độ và nguy cơ tổng thể.