Hội chứng khô mắt

Tổng quan

Bề mặt nhãn cầu luôn được phủ bởi một màng phim nước mắt rất mỏng gồm ba lớp: lớp dầu ngoài cùng do các tuyến ở bờ mi tiết ra để chống bốc hơi, lớp nước ở giữa do tuyến lệ tiết ra, và lớp nhầy trong cùng giúp màng phim bám đều lên giác mạc. Chỉ cần một trong ba lớp thiếu hoặc kém chất lượng là bề mặt mắt khô đi.

Có hai cơ chế chính. Thiếu tiết khi tuyến lệ sản xuất không đủ, gặp ở người lớn tuổi, phụ nữ sau mãn kinh và một số bệnh tự miễn. Bốc hơi quá nhanh khi lớp dầu kém do tắc các tuyến ở bờ mi — đây là cơ chế phổ biến hơn nhiều và cũng là cơ chế liên quan tới lối sống hiện nay.

Yếu tố thúc đẩy lớn nhất là màn hình. Bình thường ta chớp mắt khoảng mười lăm tới hai mươi lần mỗi phút; khi tập trung nhìn màn hình, tần số này giảm đi khoảng một nửa và nhiều cái chớp lại không khép kín hoàn toàn. Cộng thêm điều hoà, quạt thổi thẳng, đeo kính áp tròng và không khí khô, màng phim nước mắt vỡ ra rất nhanh giữa hai lần chớp.

Một nghịch lý hay gây hiểu nhầm: mắt khô lại chảy nước mắt sống từng đợt. Đó là phản xạ tiết bù khi bề mặt bị kích thích, nhưng loại nước mắt phản xạ này thiếu lớp dầu nên trôi đi ngay và không giải quyết được vấn đề. Vì vậy chảy nước mắt không loại trừ được khô mắt.

Các biểu hiện thường gặp

• Cảm giác cộm, rát, như có cát trong mắt
• Mắt mỏi nhanh khi đọc sách hoặc nhìn màn hình
• Nhìn mờ từng lúc, chớp mắt vài cái thì rõ trở lại
• Đỏ mắt nhẹ, nhất là về cuối ngày
• Chảy nước mắt sống từng đợt, thường khi ra gió
• Khó chịu nhiều hơn trong phòng điều hoà hoặc khi có quạt thổi thẳng
• Nặng mi, khó mở mắt vào buổi sáng
• Không đeo được kính áp tròng lâu như trước

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đau mắt dữ dội kèm sợ ánh sáng nhiều
• Giảm thị lực đột ngột hoặc nhìn mờ không cải thiện khi chớp mắt
• Mắt đỏ nhiều một bên kèm chảy dịch mủ
• Cảm giác có dị vật sau khi bị bụi kim loại hoặc hoá chất bắn vào
• Đốm trắng hoặc vết đục nhìn thấy được trên lòng đen
• Nhìn thấy quầng sáng quanh đèn kèm đau mắt và nôn
• Khô mắt kèm khô miệng nhiều, đau khớp và mệt mỏi kéo dài

Lời khuyên

• Áp dụng quy tắc hai mươi: cứ hai mươi phút nhìn màn hình thì nhìn xa khoảng sáu mét trong hai mươi giây và chớp mắt vài cái thật chậm
• Tập chớp mắt khép kín hoàn toàn vài lần mỗi giờ, vì chớp nửa vời không trải được lớp dầu lên bề mặt
• Đặt màn hình thấp hơn tầm mắt khoảng mười lăm độ, để mi mắt che bớt bề mặt nhãn cầu và giảm diện tích bốc hơi
• Chườm ấm mi mắt khoảng năm tới mười phút mỗi tối rồi massage nhẹ dọc bờ mi, giúp thông các tuyến dầu bị tắc
• Vệ sinh bờ mi hằng ngày bằng nước ấm hoặc dung dịch chuyên dụng, lau nhẹ dọc chân lông mi
• Tránh để quạt, điều hoà hoặc cửa gió ô tô thổi thẳng vào mặt, và dùng máy tạo ẩm trong phòng làm việc
• Uống đủ nước trong ngày và ăn thêm cá béo, hạt, dầu thực vật
• Đeo kính chắn gió bụi khi ra đường và kính râm khi trời nắng
• Giảm thời gian đeo kính áp tròng, tuân thủ đúng thời hạn thay và không đeo qua đêm
• Không tự dùng thuốc nhỏ mắt chống đỏ mua ngoài hiệu kéo dài, vì nhóm co mạch làm mắt trắng tạm thời nhưng gây đỏ dội ngược khi ngừng
• Nói với bác sĩ về mọi thuốc đang dùng, vì một số nhóm thuốc thông thường làm giảm tiết nước mắt

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Mắt khi khô rát kéo dài trên vài tuần dù đã điều chỉnh thói quen, khi ảnh hưởng tới công việc và việc đọc, khi phải nhỏ nước mắt nhân tạo nhiều lần mỗi ngày, và khi có kèm khô miệng, đau khớp hay mệt mỏi kéo dài.

Bác sĩ khám bờ mi và bề mặt nhãn cầu bằng đèn khe, đo thời gian vỡ màng phim nước mắt và đánh giá lượng tiết. Nhuộm bề mặt bằng thuốc nhuộm chuyên dụng cho thấy các điểm tổn thương biểu mô mà mắt thường không nhìn được. Bước quan trọng là xác định cơ chế nào chiếm ưu thế — thiếu tiết hay bốc hơi nhanh — vì hướng xử trí khác nhau rõ rệt.

Khi khô mắt đi kèm khô miệng, đau khớp hoặc mệt mỏi kéo dài, bác sĩ sẽ cân nhắc tìm bệnh tự miễn. Với người dùng nước mắt nhân tạo nhiều lần mỗi ngày, bác sĩ thường khuyên chọn loại không chất bảo quản, vì chất bảo quản dùng lâu lại gây kích ứng thêm.