Hội chứng ruột kích thích

Tổng quan

Hội chứng ruột kích thích là một rối loạn chức năng: ruột hoạt động không đúng nhịp dù cấu trúc của nó hoàn toàn bình thường. Nội soi và các xét nghiệm hình ảnh thường không tìm thấy tổn thương nào, và đây chính là điều khiến nhiều người bối rối khi được chẩn đoán.

Cơ chế hiện được hiểu là sự phối hợp lệch nhịp giữa ruột và hệ thần kinh. Thành ruột trở nên nhạy cảm quá mức, nên những co bóp vốn bình thường lại được cảm nhận thành đau; đồng thời tốc độ đẩy thức ăn qua ruột có thể nhanh hoặc chậm hơn bình thường, dẫn tới tiêu chảy hoặc táo bón. Căng thẳng, giấc ngủ kém và một số loại thức ăn đều tác động lên mối liên hệ này.

Điểm cần nhấn mạnh là tình trạng này không gây tổn thương ruột và không làm tăng nguy cơ ung thư, dù nó ảnh hưởng khá nhiều tới chất lượng sống. Bệnh thường diễn biến theo đợt, có giai đoạn gần như không triệu chứng xen kẽ với giai đoạn khó chịu nhiều. Việc nhận ra yếu tố khởi phát riêng của mình là phần quan trọng nhất trong xử trí lâu dài.

Các biểu hiện thường gặp

• Đau hoặc khó chịu vùng bụng tái đi tái lại, thường đỡ sau khi đi ngoài
• Thay đổi số lần đi ngoài: có đợt tiêu chảy, có đợt táo bón, hoặc xen kẽ hai kiểu
• Thay đổi hình dạng phân giữa các đợt
• Đầy hơi, chướng bụng, nặng lên vào cuối ngày
• Cảm giác đi ngoài chưa hết, vừa đi xong vẫn muốn đi tiếp
• Phân có nhầy trắng
• Triệu chứng nặng lên khi căng thẳng, thiếu ngủ, hoặc sau một số loại thức ăn nhất định
• Triệu chứng hầu như không xuất hiện khi đang ngủ

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Đi ngoài ra máu, hoặc phân đen như bã cà phê
• Sụt cân ngoài ý muốn kèm chán ăn kéo dài
• Đau bụng làm thức giấc giữa đêm
• Sốt kéo dài đi kèm rối loạn tiêu hóa
• Thiếu máu biểu hiện bằng da xanh, mệt nhiều, hoa mắt khi đứng lên
• Triệu chứng mới xuất hiện lần đầu ở người trên năm mươi tuổi
• Sờ thấy khối bất thường ở bụng
• Nôn liên tục kèm bụng chướng và không trung tiện được

Những dấu hiệu trên không thuộc hội chứng ruột kích thích. Khi chúng xuất hiện, cần tìm nguyên nhân khác thay vì gán cho tình trạng này.

Lời khuyên

• Ghi nhật ký trong hai tới bốn tuần: món ăn, giờ ăn, mức căng thẳng, giấc ngủ và triệu chứng — đây là cách duy nhất để tìm ra yếu tố khởi phát riêng của mình, vì mỗi người mỗi khác
• Ăn đúng giờ, không bỏ bữa và không ăn quá no; ăn chậm nhai kỹ để nuốt ít hơi hơn
• Thử giảm dần các nhóm hay gây đầy hơi như đồ uống có ga, đậu, hành tỏi, sữa và chất tạo ngọt nhân tạo, rồi thêm lại từng nhóm để biết nhóm nào thật sự ảnh hưởng
• Tăng chất xơ hòa tan một cách từ từ; tăng đột ngột thường làm chướng bụng nặng thêm trong vài tuần đầu
• Uống đủ nước đều trong ngày, đặc biệt khi đang trong đợt táo bón
• Vận động đều đặn như đi bộ ba mươi phút mỗi ngày, vì vận động giúp nhu động ruột đều nhịp hơn
• Ngủ đủ và giữ giờ dậy cố định, vì thiếu ngủ là yếu tố làm nặng thêm rất thường gặp
• Tập các cách giảm căng thẳng phù hợp với mình như thở chậm, thiền, yoga; mối liên hệ giữa căng thẳng và triệu chứng ở tình trạng này là có thật chứ không phải tưởng tượng
• Hạn chế cà phê và rượu bia, nhất là trong các đợt đang khó chịu
• Không tự áp dụng chế độ ăn kiêng khắt khe dài ngày mà không có hướng dẫn, vì việc đó dễ dẫn tới thiếu chất

Hội chứng ruột kích thích là tình trạng mạn tính, không phòng tránh tuyệt đối được và cũng không chữa dứt điểm bằng một đợt điều trị; những điều trên nhằm giảm tần suất và mức độ các đợt. Chúng không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi các triệu chứng lặp lại nhiều tháng và ảnh hưởng tới công việc, sinh hoạt, hoặc khi bạn chưa từng được bác sĩ đánh giá để loại trừ các nguyên nhân khác. Việc đi khám ở đây có hai mục đích: xác nhận đúng là rối loạn chức năng, và loại trừ những bệnh có biểu hiện gần giống. Người trên năm mươi tuổi mới xuất hiện triệu chứng, người có người thân mắc bệnh viêm ruột hoặc ung thư đại trực tràng nên đi khám sớm.

Chuyên khoa phù hợp là Tiêu hóa. Bác sĩ thường hỏi rất kỹ về kiểu triệu chứng, mối liên hệ với việc đi ngoài và diễn biến theo thời gian, khám bụng, rồi cân nhắc một số xét nghiệm cơ bản để loại trừ nguyên nhân thực thể. Không phải trường hợp nào cũng cần nội soi; chỉ định phụ thuộc vào tuổi và sự có mặt của các dấu hiệu ở mục khẩn cấp.