Hội chứng tiền mãn kinh và mãn kinh

Tổng quan

Mãn kinh là thời điểm buồng trứng ngừng hoạt động và kinh nguyệt chấm dứt hẳn, được xác định khi đã mất kinh liên tục mười hai tháng. Giai đoạn chuyển tiếp trước đó gọi là tiền mãn kinh, thường kéo dài vài năm, và chính giai đoạn này mới là lúc triệu chứng khó chịu nhất — vì nội tiết dao động thất thường chứ không giảm đều đặn.

Đây là một giai đoạn sinh lý tự nhiên, không phải bệnh. Nhưng các thay đổi đi kèm ảnh hưởng thật tới chất lượng sống và cần được nhìn nhận nghiêm túc thay vì cho rằng ai cũng phải chịu. Bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm làm giấc ngủ vụn ra, và phần lớn mệt mỏi cùng cáu gắt trong giai đoạn này thực chất đến từ giấc ngủ vụn chứ không từ bản thân cơn bốc hỏa.

Hai thay đổi lâu dài quan trọng hơn cả triệu chứng trước mắt. Thứ nhất là mật độ xương giảm nhanh trong những năm quanh mãn kinh, đặt nền cho loãng xương về sau. Thứ hai là nguy cơ tim mạch tăng lên khi lớp bảo vệ nội tiết mất đi. Vì vậy giai đoạn này là thời điểm rất đáng để kiểm tra xương, mỡ máu và huyết áp, chứ không chỉ để xử lý cơn bốc hỏa.

Các biểu hiện thường gặp

• Chu kỳ kinh thất thường, khi thưa khi mau, lượng máu thay đổi trước khi mất hẳn
• Bốc hỏa từng cơn, nóng bừng lan từ ngực lên mặt kèm đỏ da
• Đổ mồ hôi đêm làm tỉnh giấc và phải thay đồ
• Mất ngủ, khó vào giấc hoặc thức giấc sớm không ngủ lại được
• Khô âm đạo gây rát và đau khi quan hệ
• Giảm ham muốn tình dục
• Thay đổi tâm trạng, dễ cáu, lo âu, giảm tập trung
• Tiểu nhiều lần, tiểu gấp, dễ nhiễm khuẩn đường tiết niệu hơn trước
• Khô da, tóc thưa và tăng cân tập trung vùng bụng

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Ra máu âm đạo sau khi đã mãn kinh, dù chỉ một chút
• Ra máu kinh lượng rất nhiều kèm chóng mặt và da tái
• Đau ngực, khó thở hoặc hồi hộp khi gắng sức nhẹ
• Đau lưng dữ dội đột ngột sau một động tác nhẹ
• Ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc buồn chán kéo dài không dứt
• Sờ thấy khối mới ở vú hoặc vùng bụng

Lời khuyên

• Mặc nhiều lớp áo mỏng để cởi bớt khi cơn bốc hỏa ập tới, và giữ phòng ngủ mát với chăn ga thấm hút
• Nhận diện rồi giảm các yếu tố hay khởi phát cơn như đồ ăn cay, đồ uống nóng, rượu bia, cà phê đặc và phòng bí nóng
• Tập thở chậm và sâu ngay khi cảm nhận cơn bắt đầu, việc này rút ngắn và làm dịu cơn
• Giữ giờ ngủ đều và xử lý mất ngủ nghiêm túc, vì phần lớn mệt mỏi trong giai đoạn này đến từ giấc ngủ vụn
• Tập bài chịu trọng lực như đi bộ nhanh và bài tăng cơ ít nhất ba buổi mỗi tuần, để bảo vệ khối xương đang giảm nhanh
• Ăn đủ thực phẩm giàu canxi và ra nắng buổi sáng khoảng mười lăm phút mỗi ngày
• Kiểm tra huyết áp, mỡ máu và đường huyết định kỳ, bởi nguy cơ tim mạch tăng rõ từ giai đoạn này
• Bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia, vì cả hai làm cơn bốc hỏa nặng hơn và đẩy nhanh mất xương
• Dùng gel bôi trơn gốc nước khi quan hệ để giảm rát do khô âm đạo, và nói với bác sĩ nếu vẫn đau
• Không tự dùng các sản phẩm nội tiết hay thực phẩm chức năng quảng cáo cân bằng hormone, vì nhóm này có chống chỉ định thật sự và cần được chỉ định
• Đây là giai đoạn sinh lý không phòng tránh được, nhưng mức khó chịu và hệ quả lâu dài lên xương cùng tim mạch thì giảm được rất nhiều

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám Sản phụ khoa hoặc Nội tiết khi bốc hỏa làm mất ngủ gần như mỗi đêm, khi triệu chứng ảnh hưởng tới công việc và các mối quan hệ, khi đau rát khi quan hệ, và khi kinh nguyệt thay đổi bất thường. Ra máu âm đạo sau mãn kinh luôn là lý do đi khám ngay, không có ngoại lệ.

Buổi khám thường gồm hỏi kỹ diễn biến, khám phụ khoa, và các xét nghiệm đánh giá nội tiết cùng chức năng tuyến giáp — vì cường giáp gây biểu hiện gần giống và cần được loại trừ. Đây cũng là thời điểm thích hợp để đo mật độ xương, kiểm tra mỡ máu, huyết áp và làm tầm soát ung thư vú, ung thư cổ tử cung theo lịch khuyến cáo. Nhật ký triệu chứng hai tuần là thứ đáng mang theo nhất, vì nó cho thấy mức ảnh hưởng thật sự.