Huyết khối tĩnh mạch sâu

Tổng quan

Huyết khối tĩnh mạch sâu là tình trạng cục máu đông hình thành trong các tĩnh mạch nằm sâu, thường ở bắp chân hoặc đùi. Ba yếu tố cùng góp phần: máu chảy chậm lại, thành tĩnh mạch bị tổn thương, và máu có xu hướng dễ đông hơn bình thường.

Các hoàn cảnh thường gặp đều xoay quanh bất động kéo dài: nằm lâu sau phẫu thuật, bó bột chân, chuyến bay hoặc chuyến xe dài nhiều giờ, và giai đoạn nằm viện. Các yếu tố khác gồm ung thư, thai kỳ và giai đoạn sau sinh, thuốc tránh thai nội tiết, thừa cân, hút thuốc, tuổi cao và tiền sử gia đình có rối loạn đông máu.

Dấu hiệu đặc trưng là sưng đau một bên chân — tính một bên rất quan trọng vì phù do suy tim hay bệnh thận thường ở cả hai chân. Bắp chân sưng to hơn bên đối diện, ấn đau, da căng bóng, ấm hơn và có thể đỏ hoặc tím.

Điều làm bệnh này nguy hiểm không phải bản thân cái chân sưng mà là thuyên tắc phổi: cục máu đông bong ra, theo tĩnh mạch về tim rồi lên phổi làm tắc động mạch phổi. Biểu hiện là khó thở đột ngột, đau ngực tăng khi hít sâu, ho ra máu, tim đập nhanh — và đây là tình huống đe doạ tính mạng.

Vì vậy có một quy tắc rất cụ thể cần nhớ: không xoa bóp, không day ấn mạnh chân đang sưng đau, vì thao tác đó có thể làm cục máu đông bong ra. Đây là điều trái với phản xạ tự nhiên của nhiều người khi thấy chân đau.

Các biểu hiện thường gặp

• Sưng một bên bắp chân hoặc đùi, rõ hơn khi so với bên đối diện
• Đau hoặc căng tức bắp chân, tăng khi đứng và khi đi lại
• Da vùng đó ấm hơn, căng bóng
• Đỏ hoặc hơi tím vùng sưng
• Tĩnh mạch nông nổi rõ hơn bình thường
• Cảm giác nặng chân kéo dài
• Đau tăng khi gấp bàn chân về phía mu chân
• Một số trường hợp rất ít triệu chứng, chỉ phát hiện khi đã có biến chứng

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khó thở đột ngột hoặc hụt hơi tăng nhanh
• Đau ngực tăng lên khi hít sâu
• Ho ra máu
• Tim đập rất nhanh kèm choáng váng hoặc ngất
• Da tái, vã mồ hôi lạnh, tụt huyết áp
• Chân sưng rất nhanh, tím sẫm và lạnh
• Sưng đau lan lên toàn bộ đùi và vùng bẹn

Lời khuyên

• Không xoa bóp, không day ấn và không dùng dầu nóng chà xát chân đang sưng đau, vì có thể làm cục máu đông bong ra
• Đi khám ngay khi một bên chân sưng đau, đừng chờ xem có tự đỡ không
• Học thuộc dấu hiệu thuyên tắc phổi — khó thở đột ngột, đau ngực khi hít sâu, ho ra máu — và gọi cấp cứu ngay khi gặp
• Đứng dậy đi lại vài phút mỗi giờ trong các chuyến bay hoặc chuyến xe dài, và tập gập duỗi cổ chân khi ngồi tại chỗ
• Uống đủ nước khi đi đường dài, hạn chế rượu bia và thuốc ngủ trên chuyến bay
• Vận động sớm sau phẫu thuật theo đúng hướng dẫn, đây là biện pháp dự phòng hiệu quả nhất
• Mang vớ áp lực theo đúng chỉ định và đúng cỡ, đo cỡ theo hướng dẫn của nhân viên y tế
• Uống thuốc chống đông đúng giờ và không tự ngừng, kể cả khi chân đã hết sưng hoàn toàn
• Nói với mọi bác sĩ và nha sĩ rằng mình đang dùng thuốc chống đông trước bất kỳ thủ thuật nào
• Đi khám ngay khi có chảy máu bất thường: đi ngoài phân đen, nước tiểu đỏ, bầm tím lan rộng, chảy máu khó cầm
• Bỏ thuốc lá, giữ cân nặng hợp lý, và trao đổi với bác sĩ nếu đang dùng thuốc tránh thai nội tiết

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Cần đi khám ngay trong ngày khi một bên chân sưng đau, đặc biệt sau phẫu thuật, sau chuyến đi dài, khi đang mang thai hoặc sau sinh. Gọi cấp cứu lập tức khi có khó thở đột ngột, đau ngực khi hít sâu hoặc ho ra máu.

Bác sĩ khám so sánh hai chân và đo chu vi bắp chân, kết hợp thang điểm đánh giá xác suất mắc bệnh. Xét nghiệm D-dimer có giá trị loại trừ ở nhóm nguy cơ thấp: kết quả âm tính giúp loại bỏ chẩn đoán, nhưng kết quả dương tính thì chưa khẳng định được vì nhiều tình trạng khác cũng làm chỉ số này tăng.

Siêu âm Doppler tĩnh mạch chi dưới là thăm dò xác định, cho thấy trực tiếp cục máu đông và mức độ tắc. Khi nghi thuyên tắc phổi, bác sĩ chỉ định chụp cắt lớp mạch phổi. Sau giai đoạn cấp, bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân nền — bao gồm tầm soát ung thư và rối loạn đông máu ở các trường hợp không có yếu tố thúc đẩy rõ ràng — vì điều này quyết định thời gian dùng thuốc chống đông.