Khàn tiếng và mất tiếng

Triệu chứng này là gì

Giọng nói được tạo ra ở thanh quản, nơi có hai dải mô gọi là dây thanh. Khi nói, luồng khí từ phổi đi qua làm hai dây thanh khép lại và rung lên; tần số rung quyết định cao độ, còn hình dạng khoang miệng và họng tạo nên âm sắc riêng của mỗi người.

Khàn tiếng xuất hiện khi dây thanh không rung đều được nữa. Điều đó xảy ra khi chúng phù nề do viêm, khi bề mặt không còn nhẵn vì có tổn thương, hoặc khi hai dây không khép kín được nên hơi thoát ra làm giọng yếu và hụt. Mất tiếng hoàn toàn là mức nặng hơn của cùng cơ chế.

Phần lớn trường hợp là cấp tính: sau một đợt cảm lạnh, sau khi hò hét hoặc nói quá nhiều, và tự hồi phục trong khoảng một tuần. Điều cần nhớ là mốc hai tuần: khàn tiếng kéo dài quá thời gian đó mà không có lý do rõ ràng thì cần được nội soi thanh quản để nhìn trực tiếp dây thanh, bất kể có đau hay không. Ở người hút thuốc lâu năm và người uống rượu nhiều, mốc này càng quan trọng.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khàn tiếng kèm khó thở, thở rít, hoặc cảm giác cổ họng bị bít lại
• Khàn tiếng xuất hiện đột ngột kèm sưng môi lưỡi sau khi ăn hoặc dùng thuốc
• Ho ra máu đi kèm khàn tiếng
• Nuốt nghẹn tăng dần cùng với khàn tiếng
• Sờ thấy khối ở vùng cổ kèm khàn tiếng
• Khàn tiếng sau chấn thương vùng cổ hoặc sau khi hít phải hóa chất, khói nóng
• Sụt cân không rõ lý do đi kèm
• Khàn tiếng kéo dài ở trẻ nhỏ kèm khó thở và tiếng rít khi hít vào

Những nguyên nhân có thể gặp

• Viêm thanh quản cấp sau nhiễm virus đường hô hấp trên
• Lạm dụng giọng: hò hét, nói to kéo dài, hát sai kỹ thuật
• Hạt xơ hoặc polyp dây thanh, hay gặp ở người dùng giọng nhiều như giáo viên, ca sĩ, người bán hàng
• Trào ngược dạ dày thực quản, dịch acid trào lên kích thích thanh quản, thường khàn rõ vào buổi sáng
• Hút thuốc lá và uống rượu, gây viêm mạn tính niêm mạc dây thanh
• Dị ứng và viêm mũi xoang có dịch chảy xuống họng
• Suy giáp
• Liệt dây thanh sau phẫu thuật vùng cổ hoặc ngực
• Tác dụng của một số thuốc hít dùng dài ngày, nếu không súc miệng sau khi dùng
• Khối u thanh quản
• Không khí quá khô, bụi, hóa chất trong môi trường làm việc

Các nguyên nhân được liệt kê ngang hàng, không theo mức phổ biến. Không thể phân biệt chúng qua âm sắc giọng nói, mà cần nhìn trực tiếp dây thanh.

Lời khuyên

• Nghỉ giọng thật sự: nói ít, nói nhỏ vừa đủ, và tuyệt đối không cố nói to hay hò hét trong giai đoạn đang khàn
• Không nói thầm — nhiều người tưởng thầm thì là nhẹ nhàng, nhưng nó làm dây thanh căng hơn cả nói bình thường
• Uống nước ấm đều trong ngày để niêm mạc đủ ẩm
• Giữ độ ẩm trong phòng và không để điều hòa thổi thẳng vào mặt khi ngủ
• Súc miệng nước muối ấm pha loãng nếu kèm rát họng
• Bỏ thuốc lá và tránh khói thuốc của người khác — đây là việc tạo khác biệt lớn nhất cho cả đợt hiện tại lẫn nguy cơ lâu dài
• Hạn chế rượu bia, cà phê và đồ uống có ga
• Không ăn no và không nằm trong vòng hai tới ba giờ trước khi ngủ, kê cao đầu giường nếu hay khàn vào buổi sáng
• Súc miệng bằng nước sau mỗi lần dùng thuốc hít
• Học cách dùng giọng đúng nếu công việc phải nói nhiều: nói từ hơi thở bụng, dùng micro thay vì cố nói to, nghỉ giọng xen kẽ trong ngày
• Đeo khẩu trang khi làm việc trong môi trường nhiều bụi hoặc hóa chất

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Mốc quan trọng nhất là hai tuần: khàn tiếng kéo dài quá hai tuần mà không giải thích được bằng một đợt cảm lạnh hay một lần nói quá nhiều thì cần đi khám để nội soi thanh quản, kể cả khi hoàn toàn không đau. Cũng nên đi khám khi khàn tái đi tái lại nhiều đợt, khi giọng yếu dần theo thời gian, hoặc khi công việc phụ thuộc vào giọng nói.

Cần đi khám sớm hơn nếu bạn hút thuốc lá, uống rượu thường xuyên, trên năm mươi tuổi, hoặc có kèm nuốt nghẹn và sụt cân — ở nhóm này khàn tiếng kéo dài không nên được theo dõi tại nhà.

Chuyên khoa phù hợp là Tai Mũi Họng. Bác sĩ thường hỏi về thời gian khàn, cách dùng giọng và các yếu tố nguy cơ, rồi nội soi thanh quản để nhìn trực tiếp hình dạng và độ khép của hai dây thanh — đây là bước xác định chính và không thể thay thế bằng nghe giọng. Tùy kết quả có thể cần đánh giá thêm về trào ngược hoặc chức năng tuyến giáp.