Khát nhiều và tiểu nhiều

Triệu chứng này là gì

Cơ thể giữ lượng nước và nồng độ các chất hòa tan trong máu ở mức khá ổn định. Khi nồng độ này tăng lên, trung tâm khát được kích hoạt và thận giữ nước lại. Khi có một chất bị dư thừa trong máu vượt ngưỡng thận giữ được, chất đó sẽ bị thải ra nước tiểu và kéo theo nước, làm lượng nước tiểu tăng lên. Mất nước qua đường tiểu lại làm khát tăng, và vòng lặp này giải thích vì sao hai triệu chứng gần như luôn đi cùng nhau.

Điểm cần phân biệt là uống nhiều dẫn tới tiểu nhiều, hay tiểu nhiều buộc phải uống nhiều. Trường hợp thứ hai đáng chú ý hơn, và dấu hiệu gợi ý là phải dậy đi tiểu nhiều lần trong đêm cùng cảm giác khát tới mức uống cả khi không nóng và không vận động.

Cần tách khỏi tình huống bình thường: uống nhiều nước trong ngày nắng, sau khi tập nặng, hoặc uống nhiều cà phê và bia đều làm đi tiểu nhiều mà không phải bệnh. Điều bất thường là khi khát và tiểu nhiều duy trì suốt nhiều tuần bất kể thời tiết hay hoạt động.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khát dữ dội và tiểu nhiều kèm buồn nôn, nôn, đau bụng và thở nhanh sâu
• Hơi thở có mùi trái cây lên men, kèm lơ mơ hoặc lú lẫn
• Sụt cân nhanh trong vài tuần kèm mệt lả và nhìn mờ
• Không uống bù kịp nên miệng khô, mắt trũng, tiểu rất ít và chóng mặt khi đứng dậy
• Ở trẻ em, đái dầm trở lại sau thời gian dài đã hết, kèm sụt cân và mệt
• Khát nhiều kèm sốt và đau vùng thắt lưng

Nhóm dấu hiệu đầu là tình huống cấp cứu chuyển hóa, cần tới cơ sở y tế ngay chứ không chờ xét nghiệm theo lịch.

Những nguyên nhân có thể gặp

• Đường máu cao vượt ngưỡng thận, khiến đường bị thải ra nước tiểu và kéo nước theo
• Đái tháo nhạt, khi thận không giữ được nước do thiếu hoặc không đáp ứng với hormone chống bài niệu
• Canxi trong máu tăng cao, thường do bệnh tuyến cận giáp
• Bệnh thận mạn ở giai đoạn thận giảm khả năng cô đặc nước tiểu
• Dùng thuốc lợi tiểu hoặc một số điều trị dài ngày khác
• Uống rất nhiều nước thành thói quen hoặc do lo lắng về sức khỏe
• Uống nhiều rượu bia, cà phê đặc hoặc nước ngọt có ga
• Cường giáp, thường kèm sụt cân, hồi hộp và sợ nóng
• Nhiễm khuẩn đường tiết niệu, tuy kiểu tiểu ở đây là tiểu buốt tiểu rắt nhiều lần với lượng ít

Danh sách trên liệt kê ngang hàng và không xếp theo mức phổ biến. Việc phân biệt chúng dựa vào xét nghiệm máu và nước tiểu, không suy ra được từ lượng nước uống hay số lần đi tiểu.

Lời khuyên

• Không tự hạn chế uống nước để giảm số lần đi tiểu; nếu cơ thể đang thải nước qua đường tiểu thì nhịn uống sẽ dẫn tới mất nước
• Ghi lại trong ba ngày: lượng nước uống, số lần đi tiểu ban ngày và ban đêm, cùng cân nặng mỗi sáng
• Bỏ nước ngọt có ga, nước tăng lực và nước trái cây đóng chai; chúng vừa làm khát thêm vừa đẩy đường máu lên
• Hạn chế rượu bia và cà phê đặc, nhất là buổi tối, vì cả hai đều làm tăng lượng nước tiểu
• Uống nước lọc thay vì đồ uống có đường khi khát, chia đều trong ngày
• Giảm đồ ăn nhiều đường tinh luyện và tinh bột trắng, thay bằng ngũ cốc nguyên hạt và rau
• Đi xét nghiệm đường máu lúc đói thay vì tự đoán, đây là bước rẻ và nhanh nhất để loại trừ nguyên nhân hay gặp nhất
• Vận động đều đặn ở mức vừa sức, vì hoạt động cơ bắp giúp cơ thể sử dụng đường tốt hơn
• Kiểm tra bàn chân hằng ngày nếu đã biết đường máu cao, tìm vết xước hoặc phồng rộp
• Giữ cân nặng hợp lý và ngủ đủ giấc, vì thiếu ngủ kéo dài cũng làm đường máu khó ổn định
• Mang theo danh sách tất cả những thứ đang dùng hằng ngày khi đi khám, vì một số trong đó làm tăng lượng nước tiểu

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi khát và tiểu nhiều kéo dài trên hai tuần, khi phải dậy đi tiểu từ hai lần trở lên mỗi đêm, khi kèm sụt cân dù ăn bình thường hoặc ăn nhiều hơn, khi kèm nhìn mờ, mệt bất thường, vết thương lâu lành hoặc hay bị nấm ngứa tái đi tái lại. Có người thân trực hệ mắc đái tháo đường là lý do nên đi sớm hơn.

Chuyên khoa phù hợp là Nội tiết - Chuyển hóa, hoặc Nội tổng quát ở nơi không có chuyên khoa riêng. Buổi khám thường gồm xét nghiệm đường máu lúc đói, xét nghiệm nước tiểu, và tùy hướng nghi ngờ thêm canxi máu, chức năng thận hoặc chức năng tuyến giáp. Mang theo bảng ghi ba ngày ở trên giúp phân biệt được tiểu nhiều thật sự với đi tiểu nhiều lần mà mỗi lần rất ít.