Khó thở

Triệu chứng này là gì

Khó thở là cảm giác chủ quan rằng việc thở trở nên khó khăn: thiếu không khí, ngực nặng, hụt hơi, hoặc phải gắng sức mới hít đủ. Cảm giác này sinh ra khi não nhận thấy nhu cầu oxy của cơ thể và khả năng đáp ứng thực tế không khớp nhau.

Bình thường ai cũng thở gấp khi leo cầu thang hay chạy, và điều đó hết nhanh sau khi nghỉ. Điều cần chú ý là khó thở xuất hiện với mức gắng sức ngày càng nhẹ hơn trước, hoặc khó thở ngay cả khi đang nghỉ. Nhiều người mô tả rằng trước đây leo ba tầng vẫn bình thường, nay mới một tầng đã phải dừng lại — mốc so sánh này có giá trị hơn nhiều so với việc nói chung chung là khó thở.

Tư thế và thời điểm cũng nói lên nhiều điều. Khó thở khi nằm phải kê cao gối mới ngủ được, hoặc phải bật dậy giữa đêm vì ngộp, là kiểu khác hẳn với khó thở thành cơn kèm tiếng khò khè. Vì khó thở có thể đến từ phổi, từ tim, từ máu hoặc từ trạng thái lo âu, các biểu hiện đi kèm là chìa khóa để phân biệt.

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Khó thở xuất hiện đột ngột và dữ dội, không giảm khi nghỉ
• Môi, đầu ngón tay hoặc mặt tím tái
• Khó thở kèm đau ngực, vã mồ hôi lạnh, hoặc đau lan lên hàm và cánh tay trái
• Thở rít nghe rõ khi hít vào, hoặc cảm giác cổ họng bị bít lại
• Khó thở kèm sưng môi, sưng lưỡi hoặc nổi ban ngay sau khi ăn hoặc dùng thuốc
• Nói không hết được một câu vì phải dừng lại lấy hơi
• Khó thở kèm lú lẫn, lơ mơ, hoặc ngất
• Khó thở kèm ho ra máu, hoặc kèm sưng đau một bên bắp chân

Những nguyên nhân có thể gặp

• Hen phế quản, thường thành cơn kèm khò khè và nặng hơn về đêm hoặc khi gặp lạnh
• Viêm phổi và các nhiễm trùng đường hô hấp dưới, thường kèm sốt và ho có đờm
• Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính ở người hút thuốc nhiều năm
• Suy tim, đặc trưng bởi khó thở khi nằm, phải kê cao gối, kèm phù hai chân
• Thiếu máu, làm giảm khả năng vận chuyển oxy nên hụt hơi khi gắng sức nhẹ
• Lo âu và cơn hoảng sợ, thường kèm cảm giác nghẹn ở cổ, tê quanh miệng và đầu ngón tay
• Phản ứng dị ứng nặng, khởi phát nhanh sau khi tiếp xúc tác nhân
• Thừa cân nhiều và thể lực kém, gây hụt hơi khi gắng sức
• Tràn khí màng phổi, thường khởi phát đột ngột kèm đau ngực một bên
• Cục máu đông ở phổi, thường đột ngột và có thể kèm sưng đau một bên chân

Các nguyên nhân được liệt kê ngang hàng chứ không theo mức phổ biến. Khó thở là triệu chứng có phổ nguyên nhân rộng và một số nguyên nhân cần xử trí rất nhanh, nên đây không phải triệu chứng nên chờ đợi theo dõi lâu tại nhà.

Lời khuyên

• Ghi lại mốc gắng sức gây khó thở — leo được mấy tầng, đi được bao xa — và so sánh với vài tháng trước; đây là cách mô tả hữu ích nhất cho bác sĩ
• Ngồi thẳng hoặc hơi cúi người ra trước, tì tay lên đầu gối hoặc mặt bàn, vì tư thế này giúp cơ hô hấp làm việc hiệu quả hơn nằm
• Thở chậm và sâu: hít vào bằng mũi, thở ra chậm qua môi chúm lại như đang thổi nến
• Nới lỏng quần áo chật quanh cổ và ngực, mở cửa cho thoáng khí
• Kê cao đầu giường khi ngủ nếu hay khó thở lúc nằm
• Ngừng ngay hoạt động đang làm và nghỉ, không cố gắng sức thêm để xem có đỡ không
• Bỏ thuốc lá và tránh khói thuốc của người khác — đây là yếu tố tạo khác biệt lớn nhất về lâu dài
• Tránh xa các tác nhân đã biết gây khởi phát như bụi nhà, lông thú, phấn hoa, không khí lạnh đột ngột
• Tập thể lực đều đặn và tăng dần rất từ từ, giữ cân nặng hợp lý, vì thừa cân làm tăng gánh nặng cho hô hấp
• Tiêm phòng cúm theo khuyến cáo nếu có bệnh phổi hoặc bệnh tim mạn tính

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám sớm với mọi trường hợp khó thở mới xuất hiện mà không giải thích được bằng gắng sức thông thường. Cần đi khám khi khó thở tăng dần theo tuần, khi phải kê cao gối mới ngủ được, khi kèm phù chân, ho kéo dài, hoặc khi mức gắng sức chịu được giảm rõ so với trước. Người có bệnh tim, bệnh phổi mạn tính, phụ nữ mang thai và người hút thuốc lâu năm nên đi khám ngay khi có thay đổi.

Chuyên khoa phù hợp là Hô hấp hoặc Tim mạch, tùy các biểu hiện đi kèm. Bác sĩ thường hỏi về hoàn cảnh khởi phát và mức gắng sức chịu được, đo mạch, huyết áp, độ bão hòa oxy, nghe tim phổi, rồi cân nhắc phim ngực, điện tim hoặc đo chức năng hô hấp để phân biệt nguyên nhân từ phổi với nguyên nhân từ tim.