Lẹo và chắp mắt

Tổng quan

Bờ mi có nhiều tuyến nhỏ: tuyến ở chân lông mi và tuyến dầu nằm sâu trong sụn mi tiết ra lớp dầu phủ lên màng phim nước mắt. Hai loại tuyến này bị viêm hoặc tắc sẽ tạo ra hai tổn thương khác nhau mà tiếng Việt thường gọi lẫn.

Lẹo là nhiễm khuẩn cấp ở tuyến chân lông mi. Nó xuất hiện nhanh trong một tới hai ngày, nằm sát bờ mi, sưng đỏ và đau rõ, đôi khi có đầu mủ trắng. Lẹo giống một cái nhọt nhỏ ở mi mắt.

Chắp là khối u hạt mạn tính do tuyến dầu bị tắc, chất tiết ứ lại và cơ thể phản ứng bao quanh. Nó hình thành chậm trong vài tuần, nằm sâu hơn và xa bờ mi hơn, là một khối tròn chắc không đau hoặc chỉ hơi tức. Chắp giống một hạt đậu nằm trong mi.

Sự phân biệt này quan trọng vì cách xử trí khác nhau: lẹo là nhiễm khuẩn và thường tự vỡ rồi khỏi trong khoảng một tuần với chăm sóc đúng cách, còn chắp là khối u hạt cần thời gian dài hơn và đôi khi cần can thiệp lấy bỏ.

Cả hai đều hay tái phát ở người có viêm bờ mi mạn tính, viêm da tiết bã, hoặc tuyến dầu bờ mi hoạt động kém. Đó là lý do vệ sinh bờ mi và chườm ấm đều đặn có giá trị phòng ngừa lớn hơn nhiều so với việc xử lý từng đợt.

Một cảnh báo cần biết: chắp tái phát nhiều lần ở đúng một vị trí trên cùng một mi cần được bác sĩ đánh giá kỹ, vì có tổn thương khác biểu hiện giống chắp.

Các biểu hiện thường gặp

• Lẹo: sưng đỏ đau ở sát bờ mi, xuất hiện nhanh trong một tới hai ngày
• Lẹo: có thể thấy đầu mủ trắng nhỏ ở chân lông mi
• Chắp: khối tròn chắc trong mi, hình thành chậm và thường không đau
• Chắp: nằm sâu hơn và cách xa bờ mi hơn lẹo
• Cảm giác cộm, vướng như có hạt cát khi chớp mắt
• Chảy nước mắt và nhạy cảm với ánh sáng
• Mi mắt nặng, khó chớp thoải mái
• Nhìn hơi mờ khi khối lớn đè lên giác mạc

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Sưng đỏ lan ra toàn bộ mi và vùng quanh mắt
• Sốt kèm sưng nề vùng mắt tăng nhanh
• Đau khi liếc mắt hoặc hạn chế cử động nhãn cầu
• Lồi mắt hoặc nhìn đôi
• Giảm thị lực
• Chắp tái phát nhiều lần ở đúng một vị trí
• Tổn thương chảy máu, loét hoặc làm rụng lông mi tại chỗ

Lời khuyên

• Không nặn, không chích và không cố bóp cho vỡ, vì vùng mắt có mạng mạch nối thẳng với trong sọ và nhiễm khuẩn có thể lan rất nhanh
• Chườm ấm khoảng mười phút, bốn lần mỗi ngày, dùng khăn sạch nhúng nước ấm vừa phải rồi vắt ráo
• Massage nhẹ dọc bờ mi theo hướng từ trong ra ngoài ngay sau khi chườm ấm, giúp chất tiết trong tuyến thoát ra
• Vệ sinh bờ mi hằng ngày bằng nước ấm hoặc dung dịch chuyên dụng, lau nhẹ dọc chân lông mi
• Rửa tay sạch trước khi chạm vào mắt và không dụi mắt
• Ngừng trang điểm mắt trong thời gian đang có tổn thương, và bỏ các sản phẩm kẻ mắt đã dùng khi bị lẹo
• Ngừng đeo kính áp tròng cho tới khi tổn thương khỏi hẳn
• Không dùng chung khăn mặt, gối và đồ trang điểm với người khác
• Không tự dùng thuốc nhỏ mắt chứa corticoid, vì dùng sai chỗ có thể làm nhiễm khuẩn nặng lên và làm tăng nhãn áp
• Đi khám nếu lẹo không đỡ sau một tuần hoặc chắp không nhỏ đi sau một tháng chăm sóc đúng cách
• Người hay tái phát nên duy trì chườm ấm và vệ sinh bờ mi như thói quen hằng ngày, vì đây là cách phòng hiệu quả nhất

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Mắt khi lẹo không đỡ sau một tuần, khi chắp không nhỏ đi sau khoảng một tháng, khi khối lớn gây mờ mắt, và khi tái phát nhiều lần. Cần đi khám ngay khi sưng lan ra quanh mắt, khi có sốt, khi đau lúc liếc mắt, hoặc khi giảm thị lực.

Bác sĩ khám bờ mi bằng đèn khe, lật mi để quan sát mặt trong, và đánh giá tình trạng các tuyến dầu — bước này thường phát hiện viêm bờ mi mạn tính là nguyên nhân nền mà người bệnh không biết mình có.

Với chắp lớn hoặc không đáp ứng sau thời gian chăm sóc đủ dài, bác sĩ có thể thực hiện thủ thuật lấy bỏ, làm nhanh tại phòng khám. Với chắp tái phát nhiều lần ở đúng một vị trí, hoặc tổn thương làm rụng lông mi và biến dạng bờ mi, bác sĩ sẽ gửi mẫu đi xét nghiệm mô — đây là bước cần thiết chứ không phải thận trọng quá mức.