Liệt mặt ngoại biên

Tổng quan

Dây thần kinh số bảy điều khiển toàn bộ cơ biểu cảm của nửa mặt. Liệt mặt ngoại biên xảy ra khi dây này bị viêm và phù nề trong đoạn đi qua một ống xương hẹp ở nền sọ — chỗ hẹp đó khiến dây bị chèn ép chính bởi tình trạng sưng của nó. Nguyên nhân thường liên quan tới nhiễm virus, và bệnh hay khởi phát sau khi bị nhiễm lạnh đột ngột, đi xe máy ngược gió hoặc nằm điều hoà thổi thẳng vào mặt.

Điểm quan trọng nhất của bài này là phân biệt với liệt mặt do đột quỵ, và dấu hiệu để phân biệt rất đơn giản, người nhà tự kiểm tra được:

Yêu cầu người bệnh nhướn mày và nhăn trán. Trong liệt mặt ngoại biên, bên bệnh không nhăn trán được, lông mày không nhướn lên, và mắt bên đó không nhắm kín — cố nhắm thì nhãn cầu trợn lên để lộ lòng trắng. Trong liệt mặt trung ương do đột quỵ, trán vẫn nhăn được bình thường và mắt vẫn nhắm kín, chỉ phần dưới mặt bị lệch. Lý do là cơ vùng trán nhận chi phối từ cả hai bán cầu não, nên tổn thương ở một bán cầu không làm mất chức năng đó.

Vì vậy: méo miệng mà trán vẫn nhăn được, đặc biệt khi kèm yếu tay chân hoặc nói khó, thì phải gọi cấp cứu ngay vì đó là dấu hiệu đột quỵ.

Hai điều đáng biết: phần lớn người bệnh hồi phục tốt, và cửa sổ điều trị hiệu quả nhất là ba ngày đầu — nên cần đi khám sớm chứ không chờ xem có tự đỡ. Mắt không nhắm kín cũng phải xử lý ngay vì giác mạc dễ khô và loét.

Các biểu hiện thường gặp

• Liệt hoặc yếu toàn bộ nửa mặt xuất hiện đột ngột trong vài giờ tới một ngày
• Không nhăn trán và không nhướn được lông mày bên bệnh
• Mắt bên bệnh không nhắm kín, chảy nước mắt hoặc khô rát
• Miệng méo lệch về bên lành, chảy nước và rơi thức ăn khi ăn
• Không huýt sáo, không phồng má được bên bệnh
• Đau sau tai hoặc vùng góc hàm cùng bên trước khi liệt
• Nghe âm thanh to chói khó chịu ở tai cùng bên
• Giảm hoặc mất vị giác ở hai phần ba trước lưỡi
• Cảm giác mặt tê bì, nhưng khám thì cảm giác vẫn còn

Dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp

• Méo miệng mà vẫn nhăn trán được bình thường — nghĩ tới đột quỵ
• Yếu hoặc tê một bên tay chân kèm méo miệng
• Nói khó, nói ngọng hoặc không tìm được từ
• Nhìn đôi, mất thị lực hoặc chóng mặt xoay tròn dữ dội
• Liệt mặt cả hai bên
• Sốt cao kèm đau đầu dữ dội và cứng gáy
• Mụn nước ở vành tai, trong ống tai hoặc trên vòm miệng
• Liệt mặt xuất hiện sau chấn thương đầu

Lời khuyên

• Đi khám ngay trong vòng ba ngày đầu, vì hiệu quả điều trị phụ thuộc rõ vào thời điểm bắt đầu
• Kiểm tra dấu hiệu nhăn trán ngay tại nhà và gọi cấp cứu nếu trán vẫn nhăn được, đặc biệt khi kèm yếu tay chân hoặc nói khó
• Bảo vệ mắt là việc quan trọng nhất hằng ngày: nhỏ nước mắt nhân tạo nhiều lần trong ngày để giác mạc không bị khô
• Dùng thuốc mỡ tra mắt và băng che mắt khi ngủ theo hướng dẫn, vì mắt không nhắm kín suốt đêm rất dễ loét giác mạc
• Đeo kính chắn gió bụi khi ra ngoài để bảo vệ mắt bên bệnh
• Tập các bài vận động cơ mặt trước gương theo hướng dẫn của kỹ thuật viên, làm nhẹ nhàng và đều đặn
• Ăn chậm, nhai bên lành và chọn đồ mềm để tránh rơi vãi và cắn phải má
• Súc miệng sau ăn và giữ vệ sinh răng miệng kỹ, vì thức ăn dễ đọng lại ở má bên liệt
• Tránh gió lạnh thổi thẳng vào mặt: không nằm ngay dưới điều hoà, đeo khẩu trang và khăn khi đi xe máy
• Kiên trì tập luyện vì hồi phục thường tính bằng tuần tới tháng, và tìm hỗ trợ tâm lý nếu thay đổi khuôn mặt ảnh hưởng tới tinh thần

Những điều trên không thay thế việc thăm khám, và nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở mục khẩn cấp phía trên thì cần đi khám ngay.

Khi nào nên đi khám

Nên khám chuyên khoa Thần kinh ngay trong ngày khi xuất hiện méo miệng hoặc yếu nửa mặt. Gọi cấp cứu nếu bên bệnh vẫn nhăn trán được, hoặc nếu kèm yếu tay chân, nói khó, nhìn đôi — vì đó là bệnh cảnh của đột quỵ chứ không phải liệt mặt ngoại biên.

Bác sĩ khám từng nhóm cơ mặt để xác định là liệt ngoại biên hay trung ương, đồng thời đánh giá vị giác, thính giác và tình trạng nhắm mắt. Bác sĩ cũng khám tai kỹ để tìm mụn nước — nếu có, đó là một thể riêng do virus herpes zoster với hướng xử trí và tiên lượng khác.

Chụp cộng hưởng từ được chỉ định khi bệnh cảnh không điển hình, khi liệt tiến triển chậm trong nhiều tuần, khi liệt hai bên, hoặc khi không hồi phục sau thời gian dự kiến. Xét nghiệm đường huyết thường được làm vì đái tháo đường là yếu tố nguy cơ. Phục hồi chức năng cơ mặt có hướng dẫn cho kết quả tốt hơn hẳn tự tập theo video.